Verraden revolutie; Het "nieuwe Zimbabwe' is niet meer

In Zimbabwe vormen de traditionele tegenstellingen blank-zwart of arm-rijk niet langer de belangrijkste scheidslijn. Het gaat nu vooral om de niet nagekomen beloftes van de regerende ZANU (PF) en om het gebrek aan democratie. Hoewel officieel af- gezworen houdt de marxistische-leninistische ideologie de leiders nog steeds in haar greep, in de praktijk heerst nog steeds de één-partijstaat. President Mugabe en de zijnen hebben het contact met de povo, het gewone volk, verloren en eens zal de woede over de arrogantie van de macht tot ont- lading komen.

Het groepje boeren begint honend te lachen. ""President Mugabe, als we die zouden benaderen met onze problemen wordt er op ons geschoten.'' Avarage Runese gaat door met het sorteren van de gedroogde tabakbladeren en vervolgt: ""Ja, tijdens de chimurenga, de bevrijdingsstrijd, toen hadden ze de steun van ons boeren nodig. Toen ze eenmaal aan de macht waren, kwamen ze de eerste jaren nog weleens naar ons luisteren. Maar nu rijden onze heersers in dure auto's rond, bewaakt met drie geweren. Nu komen ze alleen om ons lidmaatschapskaarten van de regeringspartij te verkopen. Als we suggesties doen aan ambtenaren, verdwijnen die in een doos met een groot hangslot erop.''

Een oude man zuigt aan zijn flesje bier, voor hem heeft de discussie geen zin meer. ""Het beste is om maar te blijven zitten en arm te zijn'', mompelt hij.

Twaalf jaar na het bereiken van de onafhankelijkheid blijkt de euforie vervlogen in Zimbabwe. De bevolking voelt zich niet meer verbonden met haar regeerders. De heersers profiteren van hun macht en zijn het contact met de povo, het gewone volk, kwijtgeraakt. De kanalen voor inspraak, die tijdens de bevrijdingsstrijd en onmiddellijk daarna functioneerden, raakten dichtgeslibd. ""Het contact dat er nog bestaat, is kunstmatig'', zegt Paul Nyati van de niet-gouvernementele organisatie Zimbabwe Project. ""Vroeger was er sprake van uitwisseling van ideeën, maar nu vliegen de functionarissen snel even naar het platteland, doen er beloftes of intimideren. Hun houding kenmerkt zich door arrogantie. Of door angst, want ze weten hoe de plattelandsbewoners over de regering denken. In de regeringsfilosofie zijn de Zimbabweanen voorwerpen geworden.''

De arrogantie van de regeringspartij ZANU (PF) steekt Nyati diep. Zijn Zimbabwe Project steunde tot enkele jaren geleden de overheid, nu toont hij zich een bittere criticus. ""ZANU (PF) is volledig ongevoelig geworden'', meent hij, ""als ministers of partijfunctionarissen hun mond open doen, komen er leugens uit. We kennen hier ministers die als ze een klein kind overrijden, zeggen dat het de schuld van het kind is. De partij heeft afgedaan, ze is dood.''

Ook de vakbondscentrale ZCTU werkte na de onafhankelijkheid voor de revolutionaire regering van Robert Mugabe. Sinds de vakbonden het roer omgooiden en de best georganiseerde oppositie tegen het regime gingen vormen, trekken zij grotere menigtes op hun bijeenkomsten dan de regeringspartij. Morgan Tsvangirai is secretaris-generaal van de ZCTU. ""Waarom zou je een regeringspartij kritiseren die voor onze vrijheid vocht? We bevonden ons nog in de roes van de bevrijding'', legt hij het verleden uit. ""De regering zei voor de povo te zijn. Later begonnen we te zien hoe ministers zich op schandelijke wijze verrijkten.''

De guerrillabewegingen hadden de steun nodig van de plattelandsbevolking. Het nemen van beslissingen in oorlogstijd bleef echter voorbehouden aan een kleine politieke en militaire top. In de strijd bleek nauwelijks plaats voor het afleggen van verantwoording. ""De leiders zetten deze houding na de onafhankelijkheid voort'', meent Tsvangirai. ""Daarom hielden ze vast aan het één-partijstelsel, ze wensten geen systeem waarbij kritiek kon worden geuit door de povo. De heersers slaagden er niet in om hun mentaliteit uit de oorlogstijd van zich af te schudden.'' Of, zoals Mugabe het eens zei: ""ZANU (PF) heeft dit land bevrijd en daarom is het van ons.''

Breuklijn

In 1988 bracht een moedige journalist de eerste corruptieschandalen aan het licht. De regering poogde het vuil onder het tapijt te vegen. Door het eenheidsakkoord een jaar eerder tussen de voormalige antagonistische guerrillabewegingen ZANU van Mugabe en ZAPU van Joshua Nkomo was het nieuwe ZANU (PF) geboren en kwam er een einde aan de burgeroorlog in de zuidwestelijke provincie Matabeleland. De regering beschikte zo over nieuw krediet onder de bevolking en sleepte zich heen door de crisis, ontstaan door de corruptieschandalen.

Door het bijtende economische hervormingsprogramma en door de droogte ontstond dit jaar de definitieve breuklijn tussen het oude en het nieuwe Zimbabwe, tussen het Zimbabwe in de roes van de overwinning en het Zimbabwe dat worstelt met arrogante en corrupte bestuurders die krampachtig vasthouden aan de macht. De revolutionaire dekmantel viel van de regering af. Het economische hervormingsprogramma treft de armen zwaar en de slachtoffers van de droogte moeten veel te lang op hulp wachten.

Studenten trokken in april de straten van de hoofdstad Harare op en eisten voor het eerst het aftreden van Mugabe en zijn ministers. De autoriteiten reageerden met traangas en sloten de universiteit. Nadat deze weer was opgegaan, kwam het vorige week opnieuw tot rellen tussen studenten en politie. In het door ZANU (PF) gedomineerde parlement zijn enkele teleurgestelde partijleden opgestaan en hebben de regering op de korrel genomen, terwijl in de regeringspers heel voorzichtig kritiek begint door te sijpelen. Bij recente tussentijdse verkiezingen bleef de overgrote meerderheid van de stemgerechtigden thuis.

De traditionele tegenstellingen blank-zwart of arm-rijk vormen niet langer de voornaamste scheidslijn in Zimbabwe. De niet nagekomen beloftes van de ZANU (PF), de breuk tussen povo en regeerders, kortom: de afwezigheid van democratie, dat is waar de Zimbabweanen nu over praten.

Landhervorming

In een poging het politieke tij te keren haalde ZANU (PF) een gevoelige zaak uit de voddendoos van de bevrijdingsstrijd: de landhervormingen. Als gevolg van de Britse koloniale bezetting in 1890 bezitten luttele 4.800 blanke boeren dertig procent van Zimbabwes landbouwgrond; 7,5 miljoen zwarte boeren leven in de overbevolkte, marginale zogenoemde gemeenschapsgebieden, waar ze door de kolonisten heen waren verdreven. In de oorlog recruteerden de guerrillastrijders onder de boeren met de belofte dat ze de van hun voorvaderen gestolen gronden terug zouden krijgen. De in 1979 na moeizame onderhandelingen bereikte grondwet van Lancaster House legde de regering echter voor tien jaar aan banden. Blanke grond mocht alleen worden gekocht door de staat voor de prijs en in de valuta die de verkoper ervoor wilde ontvangen.

Bij de onafhankelijkheid in 1980 beloofde ZANU vijf jaar later 162.000 zwarte families te zullen hebben hervestigd op vruchtbare "blanke' grond. Maar de regering kwam deze toezeggingen niet na. In 1992 was slechts 54.000 families nieuwe grond toegewezen. Gebrek aan financiën, maar evenzeer het gebrek aan politieke wil vertraagde de landhervormingen. De regering kocht stukken land op die ze vervolgens niet herverdeelde. Bovendien bleek de revolutionaire regering gevoelig voor de economische statistieken: de blanke boeren produceren 75 procent van de nationale oogst en dragen zorg voor 30 procent van de inkomsten aan buitenlandse valuta. De blanke boeren wisten zich dus veilig in Zimbabwe, ook toen het werd bestuurd door hun voormalige vijanden.

Maar daaraan is nu een eind gekomen. De sentimenten van de revolutie leefden op toen het parlement eerder dit jaar een wet aannam waarmee de regering werd gemachtigd grond te onteigenen voor de prijs die ze redelijk acht. De blanke boer kan niet naar de rechter stappen wanneer hij het er niet mee eens is. De blanke boeren reageerden woedend. Sommigen dreigden te zullen emigreren naar buurland Zambia, waar zij sinds kort gratis grond kunnen krijgen.

""De regering streeft naar politieke winst met deze wet, niet naar een produktieve agrarische sector'', kritiseert Anthony Saire-Thompson, vice-president van de goeddeels blanke organisatie Commerciële Boerenunie (CFU). ""Ik denk dat deze onteigeningswet het begin inluidt van een verkiezingscampagne. De regering zegde bij de onafhankelijkheid gratis onderwijs en gezondheidszorg toe. Tegenwoordig moet iedereen daarvoor betalen. Wat blijft er over van de beloftes? Niets! Daarom komen ze nu met landverdeling.''

Rampzalig

De blanke boer Jack Bekker woont bij Rusape in Oost-Zimbabwe. Hij bezit 1.500 hectare grond en geeft werk aan tachtig arbeiders. Jack zegt geen racist te zijn. Hij gaat wijdbeens voor het open haardvuur staan, met zijn vuile handen vertroetelt hij zijn vijf honden en vier katten. Een man van het land. ""De historische fout is dat de guerrillabeweging de bevolking teruggave van het land heeft beloofd en beweerde dat wij blanken de Afrikanen niet voldoende opleidden om een boerenbedrijf doelmatig te besturen'', zegt hij. ""Ik begrijp best dat de zwarten hun land willen terughebben. Grondbezit ligt in elk Afrikaans land uiterst gevoelig. Maar de regering moet de landhervorming heel langzaam doorvoeren, de Afrikaanse boeren dienen eerst te worden opgeleid. De plannen van de regering zijn rampzalig.''

Jack Bekker onderstreept het milieu-aspect, hij wil Zimbabwe niet zien veranderen in een woestijn. ""In de voormalige blanke gebieden waar zwarte boeren zich hebben gevestigd, worden naar willekeur bomen gekapt. Zimbabwes bodemgesteldheid is uiterst fragiel, je moet er verstandig mee omgaan'', waarschuwt hij. ""In de gebieden waar zwarten leven neemt ieder jaar de oogst af, die gebieden zou je eigenlijk 25 jaar braak moeten laten liggen.''

Zijn vrouw kijkt op van haar breiwerk. ""Afrikanen zijn lui, dat is het probleem, ze kappen alle bomen, zonder over de toekomst na te denken'', sniert ze. ""Ik ben bereid ze te helpen'', praat Jack snel door. ""Als je mijn arbeiders vraagt of ze mijn land willen overnemen, zeggen ze nee. Ze weten dat ze nog niet over voldoende kennis beschikken.''

De zwarte boer Adam Seleman kreeg vlakbij Jacks boerderij in 1983 door de regering een akker van zes hectare toegewezen, op een stuk land van een boer die voor de oorlog was gevlucht. ""Ik wilde altijd mijn eigen stukje land'', vertelt hij, ""het doel van de oorlog was om ons akkers te geven.'' Met vallen en opstaan wist Adam zich een mager bestaan op te bouwen. Zijn zwarte mede-boeren uit de omgeving vallen hem enthousiast bij wanneer hij zich een groot voorstander toont van vèrgaande landhervormingen. ""De blanke boeren zeggen dat wij bomen kappen en geen ervaring hebben. Maar er bestaan wetten die overmatige bomenkap verbieden, er zijn opleidingsinstituten om boeren te trainen. En velen van ons hebben ervaring opgedaan toen zij bij blanke boeren werkten'', argumenteert hij. ""Ja, ze zouden in deze streek de blanke boerderijen moeten opdelen en aan ons moeten geven.'' Gejuich.

Compromis

De soms verhitte discussie over de landhervormingen laat zich niet simpelweg uitleggen als een gevecht tussen blank en zwart. Sommige zwarte landbouwexperts en economen twijfelen aan de doelmatigheid van de overheidsplannen en verdenken de regering van politiek opportunisme. De mensenrechtenorganisatie Justice and Peace van de katholieke kerk hekelt het principe in de wet dat de regering grond kan onteigenen zonder dat de blanke boer de mogelijkheid heeft naar de rechter te stappen. In het conflict tussen de blanke boeren en de regering hebben de gemarginaliseerde zwarte boeren geen stem, zij beschikken niet over een slagvaardige organisatie die voor hen pleit. Achter de muur van retoriek werken de regering en de Commerciële Boerenunie intussen aan een compromis waarbij vermoedelijk niet de beste blanke grond zal worden onteigend.

""Ze belazeren ons weer. We koesterden heel duidelijke ideeën over de landhervormingen'', verzucht een ex-guerrillastrijder. ""Die haaien aan de top willen alleen zichzelf verrijken. Ze zullen zich straks de beste grond toeëigenen, let maar op. Ze bekommeren zich niet om het lot van de gewone man. Zelfs wezen zijn geboren uit ouders, zelfs wezen worden beter behandeld dan de povo in Zimbabwe.''

Onder de oorlogsveteranen leven oude idealen voort. Vele jonge vechters hebben na de bevrijding niet het beloofde onderwijs gekregen. Met lede ogen zagen zij hoe de beter opgeleiden, die tijdens de oorlog in ballingschap gingen, de groep van adviseurs rond Mugabe vormden. Met hun onbehouwen instelling uit de dagen in de bush lazen zij onlangs op een bijeenkomst de president de les en eisten het aftreden van de regering. ""Dit is niet de ZANU (PF) die wij opbouwden'', riep een veteraan. ""De partij is dood. Kerken en begrafenissen trekken grotere menigtes dan de partij.'' De woorden van de ex-strijders op wie ZANU (PF) zijn aanzien bouwde troffen Mugabe gevoelig. Toen de zichtbaar aangeslagen president aan hen het advies gaf hun klachten in de partij kenbaar te maken, lachten zij hem uit.

Paul Nyati van Zimbabwe Project is oud-strijder. Hij ziet in de veteranen geen fakkeldragers voor een nieuwe revolutie. ""Ze nemen inmiddels ook een reactionaire positie in'', meent hij. ""Ze vragen zich af waarom ze geen deel van de koek hebben gekregen. Ze zeggen tegen de heersende elite: "Waarom hebben jullie een Mercedes en wij niet?'. Maar zij zouden moeten zeggen: "Waarom bezitten jullie Mercedessen terwijl er niet genoeg openbaar vervoer is'.''

Papegaaien

De grote onvrede in Zimbabwe vertaalt zich niet in effectieve oppositiepartijen. Met tegenzin gaf Mugabe twee jaar geleden toe aan de druk om niet de één-partijstaat in de grondwet te verankeren en ZANU (PF) liet het marxisme-leninisme vallen. Hoewel officieel afgezworen, blijven de oude ideologieën de leiders echter in hun greep houden. Zimbabwe is de facto nog steeds een één-partijstaat. Het dagblad The Herald behoort tot de saaiste kranten van Afrika, de staatsmedia stellen zich doorgaans op als papegaaien. Het ministerie van politieke zaken slokt dit jaar 36 miljoen Zimbabweaanse dollar op en verstrekt salarissen aan 2.000 ambtenaren werkzaam op het ZANU (PF)-hoofdkwartier. In de stroom van overheidspropaganda is het voor oppositiepartijen vrijwel onmogelijk bij de apathisch geworden plattelandsbevolking een voet aan de grond te krijgen.

Leider van de grootste oppositiepartij ZUM is de buitenissige Edgar Tekere. Hij is onberekenbaar en autoritair, de meeste politici lopen na korte tijd uit de ZUM weg. Blanke liberalen en zwarte intellectuelen hebben zich sterk gemaakt voor de oprichting van "Forum voor Democratische Hervorming', waardoor ook blanken weer een politieke factor in het land worden. Nog voor de officiële lancering van de partij, eind vorige week, braken er interne meningsverschillen uit.

De arts Emmanual Magoche leidt de Democratische Partij, een afsplitsing van Tekeres ZUM. Omringd door talrijke lege bierflesjes legt hij samen met zijn "minister' van arbeid in een klein, rokerig kamertje van zijn kliniek in Harare uit waarom er geen sterke oppositiepartijen van de grond komen. ""We kunnen geen stemmen winnen, want in Zimbabwe heeft honderd jaar lang intimidatie geheerst. Bij de Zimbabweaan is het erin gehamerd nooit af te wijken van de officiële mening. Regeringsfunctionarissen staan vrijwel gelijk aan God. Onze partij zal de bevolking opvoeden, wij zullen de Zimbabweanen democratisch maken.'' Magoche is beneveld en heeft de hik.

Een patiënt meldt zich. Magoche neemt nog snel een slok van zijn pils en verontschuldigt zich. ""Het duurt maar eventjes hoor, de meeste patiënten komen hier wegens geslachtsziekten, dat neemt niet veel tijd.'' Zijn minister kan het hikken evenmin onderdrukken en slaagt er in uit te brengen: ""Goed zo dokter, dat zeg je heel goed, u weet het altijd zo mooi uit te drukken. Ik ben intelligent, maar u nog veel meer, u doorziet alles zo goed.''

Na vijf minuten komt de leider van de Democratische Partij terug, met tien flessen bier en een zak moderne borrelnoten. ""We hebben de grenzen bereikt, ik als politicus zie het aankomen'', ratelt hij door. ""De mensen zullen uit hun huizen treden, er komen massale protesten, er volgt een opstand.'' Zijn "minister' valt hem in de rede: ""Wat zegt u dat toch mooi.'' Waarna Magoche hem toesnauwt: ""Hou je kop.''

Teamgeest

Zonder geestdrift, zonder te worden bedreigd door effectieve oppositiepartijen drijft de regering rond. Mugabe, zo menen sommige experts, verloor na de dood van zijn echtgenote Sally in januari de wil om te regeren. Slechts de militaristische teamgeest van de guerrilladagen houdt het kabinet bijeen, een regering die in twaalf jaar geen substantiële wijziging heeft ondergaan.

De grote verandering, die zich nu vrijwel overal in Afrika voordoet, zal hier nog wel even op zich laten wachten. De nieuwe revolutie in Zimbabwe zal voortkomen uit de woede van arbeiders en boeren die zich mogelijk gaan organiseren met behulp van de vrijgevochten vakbonden. De onvrede in alle lagen van de bevolking zal ergens samenkomen. De cirkel zal dan weer rond zijn in Zimbabwe.