EUROPA

Europa gezien vanuit de lucht door Jan Morris 288 blz., geïll., Het Spectrum 1992, f 135,- ISBN 90 274 2765 8

Zo'n zwaarwegend koffietafelboek als Europa gezien vanuit de lucht is gemaakt om de lezer te verpletteren. Met het gewicht, met de omvang, met het technische vernuft dat eraan ten grondslag ligt, en met de organisatorische krachttoer die eraan te pas is gekomen. Veertien fotografen (drie Zwitsers, twee Duitsers, twee Britten en een Zweed, een Fransman, een Noor, een Belg, een Oostenrijker, een Italiaan en de in Nederland werkende Max Derata) hebben het Europese werelddeel vanuit de lucht in beeld gebracht. De uitgever heeft zijn internationale hoofdkantoor in San Francisco, de hoofdredacteur is gevestigd in Sydney. De Nederlandse editie is, zo blijkt, slechts een klein radertje in het verbluffend grote geheel. Acht multinationals hebben er als sponsor aan meegewerkt; niet minder dan drieëndertig piloten en zeven ballonvliegers brachten de fotografen op de gewenste hoogte. Dit is, kortom, geen boek, maar een project.

Het resultaat weegt evenveel als een overvolle attachékoffer en heeft ook bijna die omvang. Het aantal visuele indrukken is overweldigend. De foto's, op groot formaat briljant afgedrukt, zijn vaktechnische hoogstandjes. Vrijwel elke prent geeft aanleiding tot diep respect voor de ambachtelijke precisie - en vaak ook tot de vraag hoe de fotograaf in vredesnaam dit blikveld in zijn camera heeft gekregen. Er zijn foto's bij, die vanuit een conventioneel standpunt onmogelijk te maken zijn.

Maar wat staat er nu eigenlijk òp die foto's? Het is een verstild en leeg werelddeel dat hier werd geobserveerd. De landschappen zijn eindeloos in hun vlakte, de steden zijn bijna abstracte patronen geworden. Soms is het fascinerend op de glans-pagina's het verschil te zien tussen de organisch gegroeide vlakverdeling van een stuk natuur en de tekentafelstructuur van een stad. Maar wat mij uiteindelijk in al deze levenloosheid tegenstaat, is het ontbreken van enig menselijk leven. ""In de warme ochtendzon stijgen de kreten van de kooplui en de geuren van hun waar op van het Campo di Fiori,' meldt één van de bijschriften. Maar op de foto is alleen een fleurige verzameling vierkantjes te zien; het zijn de zeildoeken, waaronder die kooplui en hun waar verscholen blijven. Ik hoor niets en ik ruik niets.

De menselijke aanwezigheid in het boek is teruggebracht tot een blauw stipje in een immense wijngaard in de Bourgogne en een verzameling gekleurde speldekoppen op de Marienplatz in München. En ook op Trafalgar Square, spectaculair vertekend door het beeld van de gelijknamige admiraal op de voorgrond, is van enig mensenrumoer nauwelijks sprake. Het gevolg is ten slotte zelfs, dat veel nationale karakteristieken door de grote afstand verdwijnen - het begint allemaal een beetje op elkaar te lijken. Daar doet het voor ons meest herkenbare (een molen op Texel, het marktplein van Delft, een bollenveld bij Lisse, de Willemsbrug, het jachtslot St. Hubertus, het centrum van Amsterdam en de promenade van Scheveningen) niets aan af.

De pontificaal als auteur geannonceerde Jan Morris schreef alleen enkele inleidende hoofdstukken over de Europese eenheid en de diverse delen van Europa - artikelen als kool-en-geit-sparende redevoeringen bij een EG-manifestatie, waarin moeizaam schipperend naar tekenen van die eenheid wordt gezocht. Ze verdoezelt de nationale conflicten en verschillen niet, maar voelde zich in dit kader kennelijk toch gedwongen een consensus te zoeken om de foto's enige samenhang te geven. Er moet ten slotte een vaag begrip als ""de enorme sluimerende kracht ervan' aan te pas komen om de stelling te rechtvaardigen, dat Europa één geheel is. Niettemin concludeert Morris, die elders zulke eloquente reisreportages publiceerde, dat ze zich ""eindelijk vol vreugde deel van dit alles' voelt. Het is een ietwat geëxalteerde uitroep, die de stijl van het boek treffend samenvat.

Achterin staat een informatief hoofdstukje over heden en verleden van de luchtfotografie. Daar zou ik graag eens een rijk geïllustreerd boek over zien.