Vandaag slaag, morgen karperkuit en wijn; Drie novellen van Norman Manea over de jaren tachtig in Roemenië

Norman Manea: Het verhoor. Vert. Jan Willem Bos. Uitg. Meulenhoff. 143 pag. Prijs ƒ 29,50

De allesomvattende misère van de periode 1981-1989, de zwartste periode van het tijdperk-Ceausescu, vormt nog geen onderwerp voor Roemenië's literatoren. Zelfs in het openbare debat speelt die tijd van kou, duisternis, honger, schaarsten en angst nauwelijks een rol van betekenis. Niemand lijkt zich meer bezig te houden met de misère van gisteren, met de angst van toen en met de manier waarop relaties tussen mensen door die angst werden aangetast en werden vertekend door een ongebreideld onderling wantrouwen. Men heeft het, zo lijkt het, te druk met overleven, te druk met de angsten van vandaag, andere angsten, maar op hun eigen manier even kwellend.

Norman Manea's boek Het verhoor, vertaald door Jan Willem Bos en verschenen bij Meulenhoff, is - wellicht is Manea's emigratie naar de VS daar niet vreemd aan - een van de zeer weinige uitzonderingen.

Verrassingen

Het verhoor bestaat uit drie novellen. In de eerste, de novelle waaraan de bundel zijn titel dankt, beschrijft Manea het verhoor van een vrouwelijke gevangene, die lang is geslagen en mishandeld, uit haar slaap is gehouden en is vernederd en die opeens, in afwachting van een belangrijk verhoor, in de watten wordt gelegd: ze krijgt te eten (eten dat zelfs in beter gesitueerde kringen niet zomaar op tafel komt: karperkuit, salade, gevulde eieren, een gebraden varkenslapje, pruimenjenever, gehaktballetjes, worstjes, augurken, wijn, mineraalwater, baklava), de mishandelingen worden gestaakt, ze mag slapen en ze wordt met respect behandeld.

Bij het verhoor zelf wordt haar de reden verteld: “Ik heb erop aangedrongen dat men alles in het werk zou stellen om u in een normale toestand te brengen. (-) Dat u eventueel, als dat mogelijk was, zo onopvallend mogelijk zou ogen, of zelfs zou zijn. Bijna alledaags. Zodat u geen bijzondere belangstelling zou wekken. Ik haat verrassingen, dingen die in het oog springen.”

Bij het verhoor wordt de gevangene niets gevraagd. Ze moet weliswaar schetsen maken van conspiratieve bijeenkomsten die ze heeft bijgewoond, maar voor nadere details over haar activiteit bestaat geen belangstelling: men weet alles al. Het verhoor is een gemaskerd spel waarbij de gevangene onzeker wordt gemaakt en wordt uitgeput.

Het verhoor is een schildering van de wijze waarop een dictatuur angst schept, die erger is dan de schaarsten en de tekorten en de kou. Vandaag wordt de burger mishandeld, morgen wordt hij in de watten gelegd. Waarom? Er is geen reden: omdat de dictator het zo wil. Een dergelijk optreden accentueert de almacht van de dictator en de willekeur waaraan de burger is overgeleverd.

Maar Manea schildert ook de angst van de dictator. "Ik haat verrassingen': elke dictatuur haat verrassingen, wil controleren, en dat gold zeker de dictatuur van Nicolae Ceausescu met zijn Securitate en zijn leger van informanten. Dat leger was waarschijnlijk heel wat kleiner dan algemeen werd verondersteld, maar de mythe werd door het regime bewust in stand gehouden om de angst te laten voortbestaan.

Trenchcoat

De tweede novelle in Manea's bundel, Venster op de arbeidersklasse, schildert de problemen van een arbeider die in zijn werk niets dan pech heeft, maar die zich, koppig en "unbelehrbar', niet laat kennen en verzet aantekent. Daarmee bereikt hij natuurlijk niets, of veel minder dan hij had gehoopt. Iedereen had hem dat kunnen voorspellen, reden waarom zo weinig Roemenen zich tegen het bewind van Ceausescu daadwerkelijk hebben verzet. De klusjesman schept uiteindelijk zijn eigen heilstaat - op een kerkhof.

De trenchcoat, het derde onderdeel van Manea's bundel, is zonder twijfel het geslaagdst. Het is het verhaal van twee echtparen die bij een derde op bezoek gaan. De zes hoofdpersonen zijn duidelijk afkomstig uit de politieke elite van Roemenië, wat overigens niet wegneemt dat ook zij worden getroffen door de materiële en geestelijke excessen van de dictatuur. Na afloop van het bezoek blijkt er bij dat derde echtpaar een trenchcoat te zijn vergeten, het "uniform' van de securisti, en bij tijd en wijle ook dat van Ceausescu zelf, als hij zich tijdens weer een werkbezoek aan weer een fabriek proletarisch-plebeïsch wilde kleden.

De vergeten trenchcoat is de aanleiding voor een reeks van gedragsveranderingen. De vrouw des huizes raakt in haar speurtocht naar de eigenaar in paniek en gaat zich plotseling, geheel in strijd met wat men van haar gewend is, opdringerig gedragen, wat weer tot gedragsveranderingen bij de twee andere echtparen leidt. Uiteindelijk komt er zelfs een buitenechtelijke affaire uit voort.

De trenchcoat schildert de angst, het wantrouwen en in het kielzog daarvan de spanning die voortvloeien uit onverwachte gebeurtenissen in het dagelijks leven van Roemenen in de jaren tachtig, een spanning die mensen uit het lood tilt en hen ertoe brengt zich a-typisch te gedragen.

Manea maakt het zijn buitenlandse lezers niet altijd makkelijk. De drie novellen zijn geschreven in een sobere, geserreerde stijl en zowel in de beschrijvingen als in de dialogen worden dezelfde codes gehanteerd als in het Roemenië van toen. De niet-ingevoerde lezer zal die codes niet direct begrijpen. De buitenechtelijke affaire in De trenchcoat wordt niet genoemd, alleen gesuggereerd. Ceausescu wordt niet genoemd, maar omschreven. Het is de stijl van de Roemenen zelf, in die periode en in sommige opzichten nog vandaag. Het leven bestond uit suggesties, uit geruchten, uit toespelingen: het beeld van de beschadigde binnenkant van de Roemenen.