Manifesten van ware vrijheid; Critici, regisseurs en vormgevers over Hans van Manen

Hans van Manen - Foto's, feiten, meningen. Engels/Nederlands. Uitg. Nederlands Instituut voor de Dans, Holland Festival en Meulenhoff. Prijs ƒ 34,50 (ƒ 16,50 tijdens het Holland Festival in het theater).

Hans van Manen is dit jaar de centrale choreograaf van het Holland Festival. Hij viert bovendien zijn 35-jarig choreografenjubileum en wordt zestig jaar. Het zijn goede redenen om tot de uitgave van het boek Hans van Manen - Foto's, feiten, meningen te besluiten. Naast een beschrijving van de vijftien balletten die in het festival zijn te zien, bevat het boek een aantal boeiende, goed geschreven essays van niet direct bij de dans betrokkenen die Van Manens uitzonderlijk kunstenaarschap vanuit verschillende invalshoeken belichten en hun opinie geven over wat hen in zijn oeuvre treft, aanspreekt, imponeert en beroert.

Die schrijverskeus geeft al direct een beeld van het universele karakter van Van Manens werk. Opvallend is dat allen het emancipatorisch karakter, de helderheid en de onontkoombaarheid in Van Manens scheppingen naar voren brengen en verbindingen leggen met de uitgangspunten van andere kunsten. Zo schrijft grafisch ontwerper Wim Crouwel over de uitdaging om afgebakende ruimtes als een omlijst toneel of een vel papier zodanig in te delen dat tegelijkertijd logische en spannende relaties ontstaan. Toneelmaker Gerardjan Rijnders legt verbanden tussen Van Manens choreografisch en fotografisch werk. Hij legt de nadruk op het fantasieprikkelende element en de erotiek die er volop in aanwezig is.

Journalist/schrijver Ron Kaal gaat expliciet in op de fotografische kwaliteiten van Van Manen en op zijn uitgebalanceerd gebruik van de tegenstellingen expressie, registratie, ontwerp, notatie, pose, portret, en eindigt met de uitspraak dat Van Manen een nieuwe betekenis heeft gegeven aan het begrip "it takes two to tango'. Pieter Kottmans bijdrage, ontstaan na het zien van dertig uur videoregistraties van praktisch al Van Manens choreografieën brengt verhelderend de vanzelfsprekendheid van de emanciperende elementen in Van Manens werk in focus. Of het nu gaat om de door mannelijke dansers gedragen rokjes in Corps, het mannenduet in Metaforen, de hoge hakken van Alexandra Radius in Twilight, de hand van Rachel Beaujean op het kruis van Clint Farha in Sarcasmen of om het feit dat nieuwe ontwikkelingen en stromingen in de kunst gesignaleerd en gebruikt worden, het gaat altijd om het uitdragen van onorthodoxe standpunten. Nooit als doel op zichzelf, maar als manifest van ware vrijheid. Een vrijheid die alleen ontstaat als men er controle over heeft.

Versobering

De Duitse danscriticus en schrijver Jochen Schmidt, de enige medewerker aan het boek die vakmatig bij dans betrokken is, gaat in op de dertien balletten die Van Manen schiep na het verschijnen in 1987 van Schmidts standaardwerk over de choreograaf Der Zeitgenosse als Klassiker, waarin hij breedvoerig en bevlogen het belang van Van Manen voor de ontwikkeling van de hedendaagse dans analyseert. Schmidts essay is als te verwachten uiterst gedegen en gaat in op de versobering in Van Manens meest recente werk. Tevens concludeert hij dat Van Manen als schepper van vele gelegenheidsballetten de enige choreograaf is die bij zulke opdrachten met iets toonbaars voor de dag komt.

Naast de korte biografie (van Dorine Lustig) komt Van Manen zelf aan het woord in een interview met Joyce Roodnat. Hij zegt daarin niet veel anders dan hij al eerder te berde gebracht heeft, maar in deze context illustreren zijn woorden nog eens overduidelijk dat wat hij op zijn bekende relativerende en nuchtere manier over dans te zeggen heeft geen vage kreten zijn. Alles waarover hij praat wordt door de schrijvers herkend zowel in zijn choreografieën als in zijn fotografisch werk.

Een compleet overzicht van Van Manens choreografisch oeuvre met premièredata, oorspronkelijke rolbezetting, herinstudering bij andere gezelschappen en tv-registraties alsmede een overzicht van zijn foto-exposities maken het boek extra waardevol, evenals de vele fraaie, vaak historische foto's. De serie foto's waarop Van Manen als schepper aan het werk te zien is doet verlangen hem weer eens als uitvoerend kunstenaar te kunnen aanschouwen. Bij NDT 3 misschien.

Het boek ziet er prachtig uit, al vind ik de lay-out van de tweetalige tekst wat rommelig. Jammer vind ik ook dat niemand diep ingaat op Van Manens grote talent voor humoristisch werk. De juwelen op dit gebied als Septet Extra, Omnibus, Ajakaboembi of Assortimento worden nergens genoemd. Een dergelijk talent is in de huidige danswereld zeldzaam. Van Manen zegt in het interview: “Comedy maken is extra moeilijk, bij drama kun je je verschuilen. Maar lach is als een doelpunt. Hij zit of hij zit niet.” Van Manen schiet altijd raak.