Het verborgen leven van de Portugese 'marranen'

Dokument: De laatste zwijnen, Ned.1, 22.10-22.56u.

Krakend gaat de deur van de oude katholieke kerk open. Een vrouw komt prevelend binnen: “Ik betreed dit huis maar ik aanbid geen stenen of houten beelden. Ik aanbid alleen de 73 namen van onze heer.” De vrouw herhaalt de spreuk alsof ze een bezwering uitspreekt. Tegen wie wil zij zich beschermen? Waarom komt zij in dit 'Huis van God', als zij zich er niet veilig voelt?

Op deze vragen geeft de vanavond uit te zenden documentaire Les derniers Marranes van de Franse antropoloog en fotograaf Frédéric Brenner antwoord. De documentaire werd in 1991 op het Filmfestival van Berlijn bekroond en was daarna kort in Nederland te zien tijdens een tentoonstelling in het Joods Historisch Museum. De tentoonstelling was alleen al vanwege de documentaire een succes.

Brenner filmde in 1989 en 1990 de joodse bewoners van het Noord-Portugese bergdorpje Belmonte. Deze dorpelingen stammen af van de joden die in 1497 gedwongen werden zich tot het katholieke geloof te bekeren: het alternatief was verbanning of de doodstraf. Dus beleden deze zogenaamde 'nieuw-christenen' of 'marranen' - het Portugese woord voor varken - officieel de katholieke leer. Ze gingen naar de mis, lieten hun huwelijken in de kerk inzegenen en hun kinderen er dopen. Maar ondergronds, in familiekring en op afgelegen plaatsen in de bergen waar geen christen hen zag, bleven ze hun oude geloof trouw.

Brenner toont op subtiele wijze - met een camera die de genterviewden behoedzaam aftast, en aan de hand van vragen die nergens antwoorden afdwingen - hoe door eeuwenlange dreiging van de inquisitie geheimhouding en angst vaste onderdelen van de marraanse geloofsbeoefening en persoonlijkheid werden.

De bewoners van Belmonte geven hun oude gewoontes nog steeds niet makkelijk aan de openbaarheid prijs. Dankzij Brenner - die het vertrouwen van de dorpelingen in twee jaar tijd wist te winnen - wordt de kijker deelgenoot van intieme momenten als het zingen van een gebed in het bos, rituelen bij de sabbatviering en het huwelijk van een jong marraans stel.

Het is jammer dat de NCRV, die de documentaire uitzendt, en de Nederlandse bewerker Harm Boerma het nodig vonden de film in te korten. Alle scènes waarin dorpelingen omzichtig Brenners vragen omzeilen en zich nog altijd niet bloot durven te geven, zijn uit de documentaire gesneden. Ook de verstilde opnamen van een marraanse familie die met de handen voor de ogen op een kale hoogvlakte bidt, ontbreken. En juist deze beelden symboliseren de gespletenheid van de marranen die in het openbaar christen moesten zijn.