Noodoplossing van cellentekort staat nu al onder druk

DEN HAAG, 3 JUNI. De jongste aflevering van het feuilleton over het immer “nijpende” celtekort werd gisteren afgesloten met een “noodverband” aangelegd door minister Hirsch Ballin en staatssecretaris Kosto (justitie). Ongeveer tweehonderd bij elkaar gesprokkelde cellen, bewaakt door amateur-cipiers, moeten de grootste nood van Amsterdam en Rotterdam lenigen. En net als de dokters in andere populaire vervolgverhalen lieten de bewindslieden niet na een cliff-hanger in te bouwen: in september volgen structurele oplossingen en daarbij is het niet uitgesloten dat in sommige gevallen meerdere gedetineerden een celruimte moeten delen. Dat element staat garant voor politieke spanning, want over “twee op één cel” verschillen de coalitiepartijen CDA en PvdA al jaren maximaal van mening. Nu al heeft de PvdA-fractie laten weten dat “celdeling” onbespreekbaar is, terwijl het CDA lichtere categorieën gedetineerden wel op stapelbedden wil stouwen. Als altijd is de VVD bereid het CDA aan een Kamermeerderheid te helpen.

Een aspect dat de “twee-in-één-cel”-discussie extra spanning geeft is het verschil in toonhoogte waarop de beide bewindslieden op justitie over dit onderwerp spreken. Het was Hirsch Ballin die vorige week in reactie op de zoveelste noodkreet van de Amsterdamse hoofdcommissaris Nordholt twee-in-één-cel “niet uitsloot”. Kosto heeft die gedachte in zijn vorige leven als Kamerlid altijd fel bestreden. En ook gisteren wierp hij voornamelijk praktische en principiële bezwaren op tegen die oplossing. De mogelijkheid van celdeurdeling reserveert hij voor een zo minieme categorie gestraften dat daarvan nauwelijks een verlichting voor het ruimteprobleem in het gevangeniswezen te verwachten is.

Eigenlijk is het moment waarop justitie komt met maatregelen het meest verbazingwekkende van de geschiedenis. In maart vorig jaar kwam Kosto nog stevig in botsing met de CDA-fractie, toen deze de problemen die zich nu openbaren reeds voorspelde. Tegen heug en meug besloot de staatssecretaris toen, onder druk van een motie van CDA-afgevaardigde Soutendijk, de bouw van de gevangenis in Lelystad te vervroegen. Achteraf gezien bewees Soutendijk de bewindsman daarmee een dienst want gisteren kon hij de voortvarendheid van zijn beleid illustreren onder verwijzing naar de bouw van die inrichting, waarvoor binnenkort de eerste paal geslagen wordt. Kennelijk had Kosto vorig jaar geen ruimte om meer geld voor celruimte te claimen, zo constateert CDA-woordvoerder Van der Burg. Pas nu er sprake is van een “noodsituatie” ziet het er naar uit dat Financiën geld ter beschikking stelt. En zo is het de afgelopen tien jaar telkens gegaan. Het aantal cellen is sinds 1980 bijna verdubbeld van 4000 tot 7.600 nu. Volgens de oude planning van Justitie moeten dat er in 1997 8.350 zijn. Gebleken is dat er vorig jaar al een tekort was van 700 cellen, wat resulteert in het heenzenden van preventief gehechten omdat er geen ruimte is in Huizen van Bewaring. In het eerste kwartaal van dit jaar werden in totaal 900 verdachten heengezonden.

Hirsch Ballin noemt verschillende oorzaken voor het huidige capaciteitsgebrek: politie en OM hebben de "produktie' van potentiële bajesklanten verhoogd. De prognoses hielden bovendien geen rekening met het feit dat Amsterdam snelrecht is gaan toepassen. Ook worden vaker lange onvoorwaardelijke vrijheidsstraffen uitgedeeld.

De geschiedenis leert dat nieuwe gevangenissen het celtekort alleen tijdelijk oplossen. Hoeveel cellen er ook gebouwd worden, ze komen altijd vol. Zo bezien wordt de vraag gecreëerd door het aanbod. Politici van alle kleuren breken zich het hoofd over mogelijke oplossingen van het ruimteprobleem. In het verleden reeds zwaar beduimelde alternatieven duiken dan telkens op: van alternatieve sancties tot bajesboten, celcontainers, en elektronisch huisarrest.

Weinig woorden worden ondertussen vuil gemaakt aan de kwaliteit en effectiviteit van de detentie. De strafinrichtingen worden in toenemende mate bevolkt door drugverslaafden, geestelijk gestoorden en allochtonen. Dat stelt hoge eisen aan het personeel, maar gevangenisdirecteuren en bonden van gevangenispersoneel wijzen op het groeiend onvermogen om deze populatie conform de uitgangspunten van de beginselenwet gevangeniswezen op te vangen. Ziektecijfers van gevangenispersoneel zijn buitensporig hoog, niemand haalt het functioneel leeftijdsontslag. Met enige regelmaat zijn er werkstakingen van gedetineerden en bewaarders. Het broeit onder het noodverband van Hirsch Ballin en Kosto.