De hang naar kleinere verbanden

De Denen hebben gisteren weer duidelijk gemaakt dat een referendum over Europa een hachelijke zaak is.

Noorwegen heeft nu nog last van het trauma dat het in september 1972 opliep tijdens de volksstemming over aansluiting bij de Europese Gemeenschap. De campagne voerde het land naar de rand van een burgeroorlog. Vriendschappen werden voorgoed verbroken en familieverhoudingen werden voor het leven ernstig verstoord. Uiteindelijk stemde 53,5 procent van de Noren tegen de Europese Gemeenschap, waarmee het eerder onderhandelde toetredingsverdrag niet in werking kon treden. Sindsdien heeft geen enkele Noorse regering het meer aangedurfd in Brussel aan te kloppen uit vrees het land weer in een chaos te storten.

De Deense stemmers zijn er gisteren in geslaagd de hele Europese Gemeenschap op haar grondvesten te doen schudden. Tegen adviezen van de regering en de belangrijkste vakbonden in keerden zij zich tegen de akkoorden die de Twaalf eind vorig jaar in Maastricht hadden bereikt. Zij verzetten zich vooral tegen de "Unie', een Europese Gemeenschap die economisch, politiek en militair een veel hechtere eenheid is dan nu.

Het leek er de laatste dagen op dat de Denen terugschrokken voor de consequenties van hun krachtige houding tegen "Maastricht'. Zij leken gevoelig voor de schade die hun land zou lijden als het een eigen weg in de EG zou gaan. En, zo herinnerden politieke analysten zich, hadden de Denen kort na het Noorse referendum van 1972 ook niet eieren voor hun geld gekozen en zich met een meerderheid van 57 procent voor toetreding uitgesproken?

De bewoners van het Scandinavische bruggehoofd in de Gemeenschap beslisten nu echter anders. Hun protest "Nej till Union' past in een politieke ontwikkeling die in veel delen van Europa is waar te nemen: de tendens naar fragmentatie en regionalisering, en de opkomst van de proteststem. Het is een trend die de Europese Gemeenschap in de kern raakt.

Overal in Europa manifesteert zich de hang naar kleinere verbanden. In het Oosten vallen hele landen uit elkaar. Joegoslavië en de Sovjet-Unie bestaan niet meer en voor het leven van Tsjechoslowakije wordt gevreesd. In het Westen proberen vooral regio's, deelstaten en provincies meer autonomie te verwerven, die soms heel ver in de richting gaat van onafhankelijkheid.

België is een losse federatie geworden en kan de komende jaren de laatste samenbindende elementen vaarwel zeggen. Spanje is in een proces gewikkeld waarbij provincies vergaande autonomie krijgen. In Italië bleek bij de laatste verkiezingen veel steun voor afsplitsing van het rijke noorden van het armere zuiden. In Duitsland willen de Länder hun zeggenschap - ook in zaken van de EG - uitbreiden. De regering van Parijs vreest de zieleroerselen van Corsicanen, Basken en Bretons. En Londen weet weer waar Schotland ligt.

Integratie en eenwording zijn voor het Europese publiek begrippen uit een voorbij verleden geworden. Het debat over behoud van de eigen identiteit en over het veiligstellen van eigen belangen op de korte termijn heeft de visie op verdere eenwording, op een federaal Europa dat naast de Verenigde Staten en Japan een wereldrol speelt, overschaduwd.

De afkeer van samengaan en bundeling van macht valt samen met walging bij het publiek over het politieke bedrijf, het verlies van vertrouwen in politici en hun partijen. De proteststem heeft in de Westerse democratie haar intrede gedaan. De zakenman Ross Perot verenigt Amerikanen die politiek associëren met bureaucratie en onmacht om hun problemen op te lossen. De ultra-rechtse Jean Marie le Pen is de heiland voor in de politiek teleurgestelde Fransen. Zo staat het traditionele politieke stelsel, gebaseerd op ideologie, partijen en programma's, onder druk van populisme en ultra-rechts op een moment dat in Europa een continent moet worden herbouwd.

Het Deense referendum is een waarschuwing voor de Europese Gemeenschap en voor haar politieke leiders die het contact met de burgers hebben verloren. En misschien zelfs een waarschuwing voor heel Europa. "Wij zijn het volk', was de leuze die ten grondslag lag aan de omwenteling in het Oosten. Zij bracht het wonder teweeg dat een einde maakte aan tientallen jaren autoritair bewind, maar kon een nieuwe politieke chaos niet voorkomen. De daad die de meerderheid van de Deense stemmers gisteren heeft gesteld zal tot een crisis in de Europese Gemeenschap leiden, maar kan ook het gunstige effect hebben van bezinning op de manier waarop in Europa democratische politiek moet worden bedreven in een tijdperk waarin grote ideeën de bevolkingen niet meer lijken aan te spreken.

Foto: Een Deense tegenstander van een Europese unie demonstreert in Kopenhagen zijn "nee' tegen het verdrag van Maastricht. (Foto EPA)