Rio: een schim van wat de bedoeling was

RIO DE JANEIRO, 2 JUNI. Het officiële begin van de VN-conferentie over milieu en ontwikkeling (UNCED) in Rio de Janeiro, morgen om 09.00 uur plaatselijke tijd, is maar schijn. De onderhandelingen zijn al twee jaar gaande en zullen ook na "Rio' doorgaan. Aanvankelijk zei de secretaris-generaal van UNCED, de Canadese zakenman Maurice Strong, dat “het lot van de Aarde” zou staan of vallen met het “succes” van Rio. Nu houdt hij staande dat de conferentie al bij voorbaat geslaagd is omdat milieu en ontwikkeling tijdens dit jarenlange “bewustwordingsproces” een punt van internationale zorg zijn geworden. De te sluiten verdragen en te ondertekenen verklaringen zijn intussen slechts een schim zijn van wat aanvankelijk de bedoeling was.

Handvest van Rio

Over slechts één concept-document zijn alle deelnemende landen - nu officieel 160, naar verwachting uiteindelijk 175 - het in aanleg eens. Het is een manifest waarin de beginselen zijn geformuleerd voor het bereiken van "duurzame ontwikkeling' (sustainable development), dat wil zeggen: economische groei voor alle landen van de wereld waarbij het milieu geen blijvende schade zal ondervinden.

De concept-tekst van dit document, waarin veel kolen en geiten worden gespaard, is vastgesteld op de laatste voorbereidende conferentie voor Rio, die in april in New York na vijf weken van moeizaam onderhandelen werd afgesloten. Dit manifest zou aanvankelijk "Handvest voor de Aarde' (Earth Charter) gaan heten, maar de naam is vervolgens afgezwakt tot "Verklaring van Rio' en zou nu wel eens, bij wijze van compromis, als "Handvest van Rio de Janeiro over Milieu en Ontwikkeling' definitief het licht kunnen zien.

Agenda 21

Dat "Handvest van Rio' is het loodsvisje van een ander document dat tijdens UNCED wordt besproken: "Agenda 21', een zwaarlijvig rapport waarin en detail is geformuleerd hoe alle wereld-milieuproblemen kunnen worden opgelost volgens de principes van duurzame ontwikkeling. Uitvoering van Agenda 21 zou volgens ruwe schattingen ten minste 125 miljard dollar per jaar aan steun van de Westerse landen vragen. Over een belangrijk deel van de inhoud Agenda 21, vast te leggen in afzonderlijke verdragen, bestaat nog geen overeenstemming, noch over de financiering daarvan.

Klimaat

Controversieel is vooral de beheersing van het klimaat op aarde ten gevolge van een vermeend broeikaseffect, dat onder meer de zeespiegel zou doen stijgen en de landbouw op wereldschaal zou ontwrichten. De uitstoot van zogeheten broeikasgassen - waartoe kooldioxyde behoort en de zogeheten CFK's, die tevens de ozonlaag aantasten - zou daartoe aan grenzen moeten worden gebonden. Zo'n concept-verdrag is er, maar in de wijn zit op aandringen van vooral de Verenigde Staten inmiddels heel veel water. De EG-doelstelling - reductie van de kooldioxyde-uitstoot in het jaar 2000 tot op het niveau van 1990 - is een vrijwillige geworden. Het instellen van een zogeheten eco-tax op fossiele brandstoffen lijkt voorlopig ook van de baan.

Voor de EG-milieucommissaris Carlo Ripa di Meana was de teleurstelling over dit sterk verdunde verdrag reden om niet naar Rio te komen, een beslissing die in Brazilië de laatste dagen op onbegrip, zo niet op weerzin is gestuit. De EG is in Rio formeel vertegenwoordigd door Portugal, de huidige voorzitter.

Planten en dieren

Ook in het zogeheten biodiversiteitsverdrag, dat het behoud van dier- en plantesoorten moet regelen en waarvan een concept-tekst vorige week in Nairobi is opgesteld, spelen de VS een zwaar gekritiseerde rol. Volgens dit verdrag zijn landen verantwoordelijk voor de biologische schade die hun particuliere ondernemingen in andere landen aanrichten. Bovendien dienen de rijke landen de landen te compenseren voor het exploiteren van hun "genetische hulpbronnen', zowel financieel als door het overdragen van de technologische kennis. In mensentaal: farmaceutische multinationals die in het regenwoud planten winnen om te gebruiken bij de produktie van medicijnen moeten daar iets tegenover stellen.

De VS weigeren het verdrag te ondertekenen omdat zij het "geestelijk eigendom' (en daarmee het patentrecht) van de gewonnen kennis niet zomaar willen prijsgeven. Ook andere Westerse landen, waaronder Nederland, hebben bezwaren tegen het verdrag, omdat het naar hun idee te weinig ingaat op de ethische aspecten van de overdracht van bijvoorbeeld biotechnologie. Die gaan echter vooralsnog niet zo ver dat zij niet zouden willen tekenen.

Groot-Brittannië zou vooral het “technisch voorbehoud” maken dat een meerderheid van de ondertekenende landen zou kunnen bepalen wat de donorlanden zouden moeten betalen. Japan wordt door de opstelling van de VS gedwongen positie te kiezen.

De VS zijn inmiddels een offensief begonnen om de indruk te bestrijden dat zij het succes van de Earth Summit in de weg staan. Daags nadat de Amerikaanse president Bush had laten weten niet te zullen zwichten voor de “milieu-extremisten, die hele takken van het Amerikaanse bedrijfsleven willen stilleggen”, meldde hij gisteren een bedrag van 1500 miljoen dollar extra ter beschikking te stellen ter behoud van de bossen in de wereld. Dat bedrag is door verschillende natuurbeschermingsorganisaties inmiddels van de hand gewezen als “een druppel op de gloeiende plaat” en “cynisch”.

Bossen

Een Verklaring over de bossen, het derde UNCED-stuk, zullen de VS wel ondertekenen. Hier hebben echter de ontwikkelingslanden de troefkaart in handen, in casu het bos dat zij beschouwen als te exploiteren grondstof. Maleisië, leider van de zogeheten G-77 (de groep van arme landen) en na Brazilië en Indonesië de grootste exporteur van tropisch hardhout ter wereld, heeft de totstandkoming van een bindend verdrag over de bescherming van de bossen te vuur en te zwaard bestreden. De verklaring die er komt, zal in elk geval niet vragen om een verbod op de handel in meranti, teak en groenhart. Ook Canada, in andere opzichten een steunpilaar van de VS, deelt het standpunt van Maleisië.

Financiën, technologie

Andere grote - maar vooralsnog tamelijk abstracte - punten van onderhandeling zijn de rol van het bevolkingsvraagstuk, de financiering van Agenda 21, de overdracht van technologie en de manier waarop de naleving van tijdens UNCED gemaakte afspraken zullen worden gecontroleerd en eventueel gesanctioneerd, bijvoorbeeld door een nieuw op te richten milieu-instantie van de VN.

De onderwerpen waarover de UNCED zich moet buigen zijn geen hamerstukken geworden. Als Brazilië even heeft gedacht dat het louter het tropische decor hoefde te fourneren voor het gekras van honderd gouden vulpennen, heeft het zich vergist. De "grootste conferentie in de wereldgeschiedenis' betekent nog bijna twee weken van bikkelhard onderhandelen, voor sommigen met de rug tegen de muur, voor anderen met de laarzen op de pokertafel.