De Aarde-conferentie

DE WERELD GAAT naar Rio, naar de grootste internationale conferentie ooit gehouden, naar een forum van verheven doelstellingen en onverenigbare voorstellen, van platte ruzies en fundamentele conflicten, naar een bijeenkomst die bij voorbaat in termen van goed en kwaad is geplaatst.

Nederland gaat met twee ministers (Alders en Pronk), een staatssecretaris (Gabor), een premier (Lubbers) en met 70 ambtenaren. Het aantal deelnemers aan de officiële en de parallelle conferentie wordt geschat op 25.000; meer dan honderd regeringsleiders en staatshoofden zullen zich verzamelen in Rio. President Bush komt, maar EG-commissaris van milieu Carlo Ripa di Meana blijft thuis. Vier voorbereidende vergaderingen hebben stapels ontwerpteksten vol haken en ogen opgeleverd en de totale kosten worden geraamd op twee miljard dollar.

De wereld gaat naar Rio voor de VN-conferentie over milieu en ontwikkeling (UNCED). Op de agenda staat de redding van het milieu en de oplossing van het vraagstuk van onderontwikkeling. De bijeenkomst is door de Canadese secretaris-generaal van de UNCED, Maurice Strong, “de belangrijkste conferentie in de geschiedenis van de mensheid” genoemd waar over het lot van de planeet aarde wordt beslist. De UNCED is omgeven met een haast religieus gevoel passend in een traditie die rondom eeuwwisselingen het einde-van-de-wereld uitdraagt. De internationale milieubeweging, ruimschoots gesubsidieerd met overheidsgeld, claimt in die sfeer van onafwendbaar onheil het alleenrecht op het gelijk in kwesties waarbij de natuur is betrokken. Andere, niet minder relevante invalshoeken worden minachtend terzijde geschoven.

DE UNCED HANDELT over vijf agendapunten. Het zal een Verklaring van Rio opleveren over milieu en ontwikkeling; er komt een Verdrag over klimaatsveranderingen, onder druk van de Verenigde Staten afgezwakt, en een Verklaring over bossen waaruit door toedoen van Maleisië verwijzingen naar het tropische regenwoud zijn verdwenen. Het Verdrag voor het behoud van de veelzijdigheid aan planten en dieren staat op losse schroeven nu de Amerikanen niet zullen tekenen. En dan is er Agenda 21, een handboek met 800 pagina's aanbevelingen over milieu en ontwikkeling, inclusief technologie-overdracht en financiële steun van de rijke aan de arme landen.

Het broeikaseffect zal de komende weken de grote aandachtstrekker zijn. Daarop kan het Westen met zijn welvaart worden aangesproken. Voor de milieu-beweging fungeert het broeikaseffect dat ontstaat door de verbranding van fossiele brandstoffen, als een soort wraak van de aarde op de hoogmoed van de Westerse industrielanden die moeten boeten voor economische groei en roofbouw op het milieu. De industrielanden kunnen de groei van de uitstoot van schadelijke stoffen bij energieverbruik terugdringen door milieu-heffingen, zoals de Europese Gemeenschap heeft voorgesteld. Maar uniforme doelstellingen, zoals de groene lobby eist, zijn niet effectief omdat ongelijksoortige situaties dan gelijk worden behandeld. En het broeikaseffect is niet het meest urgente probleem.

OOK SPELEN de ontwikkelingslanden een rol bij het broeikas-effect. Als alle industrielanden samen hun uitstoot van broeikas-gassen stabiliseren, zal het positieve effect daarvan verloren gaan als China zijn economische groei op basis van steenkool als energiebron voortzet. Het zal dan ook veel moeilijker blijken om ontwikkelingslanden te bewegen hun uitstoot van broeikas-gassen te verminderen, dan om de Verenigde Staten over de streep te trekken. De meest efficiënte aanpak van het broeikas-effect is om energie-subsidies af te schaffen. Vorig jaar, toen in Oost-Europa de energieprijzen naar een realistisch niveau werden opgetrokken en het energieverbruik daar door de sluiting van staatsindustrieën verminderde, is voor het eerst een daling in de wereldwijde uitstoot van koolzuurgas gemeten.

De meeste bomen, die als "groene longen' het broeikas-effect neutraliseren, worden niet gekapt ten behoeve van de vraag naar tropisch hardhout in de rijke landen, maar door de behoefte aan brandhout en landbouwgrond in de Derde wereld. Dat brengt de belangrijkste factor ten aanzien van milieu en ontwikkeling in beeld: bevolkingsgroei. Onder druk van het Vaticaan, de Arabische landen en sommige ontwikkelingslanden is dit thema goeddeels van de agenda van de UNCED gedrukt. Maar de groei van de wereldbevolking van 5,3 miljard met honderd miljoen per jaar, waarvan negentig procent geboren wordt in ontwikkelingslanden, tot vermoedelijk acht miljard over veertig jaar, vormt de grootste bedreiging van het milieu en een formidabele drempel voor ontwikkeling. Verbeterde beschikbaarheid van anti-conceptiemiddelen die voldoen aan de wensen van vrouwen, en grotere toegang tot onderwijs voor meisjes zijn de eenvoudigste maatregelen ten gunste van het milieu die getroffen kunnen worden.

IN RIO ZAL het ideologische debat gaan over milieu en economie. Voor ontwikkelingslanden is economische groei een manier om de milieuproblemen van de armoede - gebrek aan drinkwater, afwezigheid van riool, lucht vervuild door verbranding van hout of mest, erosie, woestijnvorming en ontbossing - te overwinnen. De industrielanden maken zich zorgen om andere ecologische uitdagingen - afvalbergen, aantasting van de ozonlaag, broeikaseffect. Maar ook in de rijke landen maakt economische groei de milieuproblemen technisch en financieel beter oplosbaar. De Nijl is vuiler dan de Rijn en het IJsselmeer is schoner dan de Baai van Guanabara waarop de delegaties bij de UNCED in Rio uitzicht hebben.

Het einde van de Oost-West-tegenstelling heeft één strijdpunt tussen Noord en Zuid opgelost. Niemand betwist meer de voordelen van een markteconomie, ook ten aanzien van het milieu. De afwezigheid van realistische prijzen en van marktprikkels in Oost-Europa en de voormalige Sovjet-Unie heeft geleid tot de grootste verspilling van grondstoffen en milieuvervuiling die ooit in de wereld heeft plaatsgehad.

DE WERELD GAAT naar Rio en wat valt te verwachten? Het VN-model van ieder land een stem is geen goed forum voor onderhandelingen tussen landen met tegenstrijdige belangen en verschillend economisch gewicht. Ook de UNCED zal de bestaande machtsverhoudingen niet kunnen negeren. Dus wie gokt op verregaande concrete toezeggingen over geld of doelstellingen zal over twee weken een teleurstelling te verwerken krijgen. Rio zal ruzies opleveren, maar dat is verhelderend. Met alle scepsis na de gecreëerde verwachtingen zal de UNCED geslaagd zijn als de deelnemers naar huis gaan, doordrongen van de noodzaak om in kleinere fora concrete stappen tot behoud van het milieu te nemen. Er is geen andere keuze voor de aarde met haar groeiend aantal miljarden bewoners.