Dagjesmensen in Ark van Noach

Een wereld, een natuur. Leobert de Boer. Uitgave in samenwerking met de Nederlandse Vereniging van Dierentuinen. La Rivière & Voorhoeve, Kampen. 94 blz. Geïllustreerd. Prijs ƒ 24,90. ISBN 90.384.0432.8

De maand mei staat bij de Nederlandse dierentuinen in het teken van herintroductie. Ter gelegenheid daarvan is het boek "Een wereld, een natuur' uitgebracht, geschreven door dr. Leobert de Boer, directeur van de stichting Nationaal Onderzoek Dierentuinen, tot voor kort verbonden aan Diergaarde Blijdorp voor de wetenschappelijke begeleiding van de fokprogramma's. Die stichting, gehuisvest in Artis, bestaat pas enkele jaren en is vooral bedoeld om de huisvesting van dieren, de fokprogramma's en de herintroductieprojecten te verbeteren.

Het woord dierentuindieren is niet alleen grappig zoals ledenraadsleden en woningwetwoningen, maar het dekt ook een echte lading. Het zijn de dieren die je in alle dierentuinen tegenkomt, het vaste bestand van ietwat afgestompte beesten die in leven zijn gebleven na een selectie van een eeuw dierentuinverblijf. Grote grazers als zebra's, kamelen en runderen deden het altijd goed, grondvogels zoals sierfazanten, zaadeters als vinken ook en merkwaardig genoeg de grote zoogdieren als olifant en neushoorn. Zelden zaten er kieskeurige insekteneters bij, of nerveuze dieren die zich te pletter lopen tegen de hekken of dieren die hoge eisen aan hun omgeving stellen voordat ze tot voortplanting komen.

Na de oorlog is daar verandering in gekomen. Het publiek vond de kleine kooitjes steeds zieliger en de beheerders van dierentuinen werden ook creatiever in het bedenken van "natuurlijke hokken' waar het publiek toch wat van de dieren te zien krijgt. De vereiste kennis werd geleverd door een groeiende groep ethologen die van de universteiten kwam.

De grote dierentuinen stelden er eer in om ook "moeilijke dieren' tot voortplanting te bewegen. Gedetailleerde kennis van het gedrag, maar ook kunstmatige inseminatie waren daarvoor nodig. Tussen de dierentuinen werd genetisch materiaal uitgewisseld om inteelt te voorkomen. Fokken in gevangenschap werd ook noodzakelijk door invoerrestricties die uit oogpunt van natuurbescherming worden opgelegd. Bijkomstig voordeel was dat de jonge olifantjes en ijsbeertjes veel publiek trekken, zodat sommige programma's nog winstgevend werden ook.

Tenslotte blijkt dat sommige diersoorten op het punt staan in het wild uit te sterven. De dierentuindieren, die in de nieuwe hokken en met vers bloed minder suf zijn geworden, komen goed van pas om de soort in de natuur nieuw leven in te blazen.

In "Een wereld, een natuur' beschrijft Leobert de Boer de geschiedenis van de dierentuinen. De foto's tonen vrijwel zonder uitzondering van gezondheid blakende dierentuindieren, vaak met jongen of actief in de weer, levende bewijzen van het nieuwe dierentuinregiem. De tekst is soms wat langdradig en onpersoonlijk, behalve de verslagen van de eigen reizen zoals de papegaaientocht in Indonesië.

Echt kritisch is het boek niet - dat er in veel Nederlandse dierentuinen naast ruime behuizingen ook nog steeds veel treurige hokjes zijn waarin dieren staan te verkommeren, schrijft De Boer nergens. Voor hem vormen de dierentuinen al de nieuwe Ark van Noach.

Dat de werkelijkheid vaak niet zo is komt gewoon door de armoede van de dierentuinen. Een jaar of twintig geleden gingen de dierentuinen door een diep dal. Pas de laatste jaren gaat het ze weer wat beter, ze pikken een graantje mee van de opkomst van de pretparken en recreatievoorzieningen waarin het Nederlandse gezin tegenwoordig zijn vakantie, ATV en zondagen slijt.

Nog maar vijftien jaar geleden kon door de actie "Artis moet blijven' de Amsterdamse dierentuin gered worden. Nu zijn er weer nieuwe attracties, er is uitgebreid en de tuin maakt weer een welvarende indruk. De dierentuinen kunnen zich de luxe van fokprogramma's en reïntroducties veroorloven. Zo bezien vormen dierentuinen het enige geslaagde compromis tussen massatoerisme en natuurbescherming.