Luyken en Bunyan

Dit is een uitnodiging! Kom in januari-februari 1993 naar het Gemeente-archief aan de Amsteldijk in Amsterdam om de tentoonstelling Jan Luyken, Waar of Waan? te zien.

Wat ik hier vertel, zal daar met prenten, teksten en archiefstukken bewezen worden. Daar zal de verborgen Jan Luyken na ruim drie eeuwen van achter zijn "luiken' tevoorschijn komen. Zijn twee stromannen moeten terugtreden. De eerste is Abraham a Sancta Clara, de hofprediker van de keizer in Wenen. (Over hem is in 1968 bij Reclam een uitstekend boekje geschreven door Alois Haas: Wunderlicher Traum von einem groszen Narrennest (1703).)

Vandaar naar Engeland, naar de baptistenpredikant uit Bedford. John Bunyan, wiens Pilgrim's Progress (twee dromen uit 1678 en 1684) in meer dan 350 talen is vertaald, zal meer moeite hebben met terugtreden voor Jan Luyken. Wie Luyken heeft gelezen zoals ik (sinds twee jaar en vier maanden ben ik dagelijks met hem bezig) herkent hem in elke zin! (Over Bunyan gaat een Penguin-uitgave van Roger Sharrock; Jan Luyken zelf is sinds enige tijd niet meer op de computer in de Nederlandse boekhandel te vinden.)

Luyken leefde van 1649 tot 1712 en is tot na de Tweede Wereldoorlog een geliefd dichter-illustrator gebleven. Vooral wegens zijn "Ambachten'. Een prachtige bundel van zijn verzen verzorgde de dichter Schulte Nordholt in 1982: "Ontmoeting met Jan Luyken'. Niemand wist mooier de essentie van Luyken te brengen.

Hier slechts enkele feiten. Voor de wereld debuteerde hij in 1671 met De Duytse Lier, een erotische liedbundel. Die was voor 100 procent gewijd aan de schouwburgzangeres met wie hij in 1672 zou trouwen. In 1675 kwam hij tot inkeer. In 1678 publiceerde hij zijn Jesus en de Ziel (met zelf geëtste bidprentjes en vol van het licht van de Duitse theosoof Jacob Böhme) en in datzelfde jaar ging de Pilgrim's Progress naar Londen (de pilgrim, de zoeker naar het licht). Beide werken waren weer geheel aan zijn vrouw en hemzelf gewijd. Ze stierf in 1682 en in 1687 bezong en tekende hij in de Voncken der Liefde Jesu hoe haar dood in feite zijn dood had betekend.

Jan Luyken kwam sindsdien met allerlei stichtelijke door hemzelf geïllustreerde boekjes. Hij verdiende zogenaamd de kost door illustraties voor allerlei boekverkopers, volgens hem zijn pelgrimsstaf om door de wereld te komen! Sedert 1689 werkte zijn enig overgebleven zoon Caspar mee en in 1694 kwam hun Menselyk Bedryf met 100 ambachten uit.

Mijn uitnodiging gaat in zee op de dag van de grote Comeniusherdenking in Naarden. De chiliast Comenius was Luykens grote leermeester. In 1663 gaf hij in Amsterdam zijn beroemde "Labyrinth', met Pelgrim, aan hem mee. De prent die Jan van die overdracht maakte zal in 1993 de bekroning van het dan afgelopen Comeniusjaar worden.

Terug nu naar Bunyan (1627- 1688). In Engeland is het mirakel van de ongeletterde tinker, ofwel ketellapper, er als zoete koek ingegaan: de bestseller na de Bijbel. Velen hebben aan zijn auteurschap getwijfeld, maar bewijzen waren er niet, zoals ook blijkt uit het verslag van het Bunyan-symposion van 1988 op de Vrije Universiteit. Het achtste artikel uit dat verslag (van een Nederlander) bracht groot nieuws: het Rotterdamse rijm van Een Christensreyse uit 1769 met zeven op Luyken geïnspireerde platen van de kamer van de Ketellapper. Het spannende midden van het boek was weggelaten, begin en einde waren de essentie: het verspreiden van Böhme's geloof van het licht.

In het verslag las ik veel over het chiliasme, ofwel het 1000-jarig rijk, en dat hoefde de Pilgrim blijkbaar niet te verbergen, maar de vroegere belangstelling van onderzoekers voor de zigeuners (vaak tinkers, ketellappers) werd als fout en betekenisloos verworpen. Zigeuners staat voor muziek, en muziek is een gesloten terrein voor mij. Maar gelukkig gaat nu een expert in de zogenaamde contrafacten nader onderzoeken welke rol de zigeuners, de muziek, in het werk van Jan Luyken spelen.

Tot slot iets over de taal. Vader Luyken was een Duitse schoolmeester en Jan was tweetalig. Voor het Engels lag dat anders, maar de uitleg daarvan moet tot begin 1993 wachten.

Zelf kan ik nog een geheim ABC uit 1685 van Jan Luyken leveren, met Sinterklaasversjes van 533 beroepen en begrippen. Daarin komt John Bunyan onder de benaming EERDIEF en KETELLAPPER voor!