Uniek winkelkruis in Eisinga Planetarium te Franeker

Het Eisinga Planetarium in Franeker heeft onlangs de beschikking gekregen over een winkelkruis.

Dat is een hoekmeetinstrument dat in de tweede helft van de zestiende eeuw in Nederland werd uitgevonden en waarvan nog maar enkele exemplaren bestaan. De eerste beschrijvingen van dit instrument zijn te vinden in het boek Practijck des lantmetens (1600) van de Nederlandse landmeter Jan Pieterszoon Dou). Twee eeuwen lang was dit winkelkruis tot ver over onze grenzen het belangrijkste landmeetkundige instrument.

Het winkelkruis moet niet worden verward met de "winkelhaak', die we (behalve in kleding) vinden bij de timmerman en de tekenaar en die gebruikt wordt voor het uitzetten van rechte hoeken. Het winkelkruis is in feite afgeleid van het astrolabium: een zeer oud sterrenkundig instrument dat onder andere werd gebruikt voor navigatiedoeleinden. Het is een ronde of vierkante messing plaat van ongeveer 15 tot 20 cm diameter, waarin een cirkel met een verdeling in 360ß8 gegraveerd is. Vandaar dat het instrument buiten onze grenzen ook wel "Hollandse Cirkel' werd genoemd.

Op de plaat zijn, vlak buiten de cirkel, vier pennen of plaatjes met een sleuf aangebracht: de vizieren. Die staan zo tegenover elkaar dat ze samen vier hoeken van 90ß8 vormen (daaraan ontleent het instrument zijn naam). Verder heeft het instrument een wijzer, ook met een vizier, en een vast of afneembaar kompas. Horizontaal op een statief geplaatst, kon het voor het meten van hoeken worden gebruikt.

Het winkelkruis was een betrekkelijk goedkoop instrument, dat vaak werd weggegooid wanneer het gebreken ging vertonen en dan door een nieuw werd vervangen. Dat is waarschijnlijk de oorzaak dat er maar enkele exemplaren bewaard zijn gebleven. Het instrument in het Eisinga Planetarium is een heel bijzonder exemplaar met een grondplaat van 17 cm in het vierkant: een Vierkantwinkelkruis. Het is een van de oudste instrumenten die in deze vorm en uitvoering bestaan. Volgens Henk Nieuwenhuis, conservator van het planetarium, is het misschien wel het enige gave exemplaar in Nederland. Het werd aan het einde van de 16e eeuw gemaakt door waarschijnlijk een Nederlander, maar diens naam is niet meer te achterhalen.