Zondagse zuiverheid (1)

De Bijbel, antwoordde Maarten 't Hart toen hem werd gevraagd welk boek uit de wereldliteratuur hij met voorrang zou willen uitgeven in extra grote letters.

Sprak hij deze devote woorden te Maassluis, omstreeks 1950? Nee, het was 1992, in een centrum voor nationale vernieuwing, beter bekend als de Openbare Bibliotheek Leiden. In alle vroegte werd daar woensdag ter ere van het honderd-jarig bestaan van het openbare bibliotheekwezen honderd Leidenaars voor honderd gulden per persoon een ontbijt geserveerd ten bate van slechtzienden die toch willen lezen.

De man achter het sprokkelontbijt, bibliotheekdirecteur E. Van Sprundel, is een van de stille helden van onze tijd. Zonder mensen als hij zou Nederland altijd het zelfde blijven. Hij behoort tot de enkelingen die in staat zijn om het ingeboren conservatisme van de mensheid te doorbreken. Later denkt men dat dit soort ontwikkelingen vanzelf zijn gegaan.

Een voorbeeld van zo'n duwtje achter de vooruitgang is de zondagse openstelling van de Leidse bibliotheek, twee jaar geleden goed voor een kort geding en een hoop gedoe. Inmiddels komen op een gemiddelde zondagmiddag 850 mensen 2300 boeken lenen. Het doordeweeks bezoek heeft er niet onder geleden. Het kost op jaarbasis maar een paar duizend gulden: nieuwe leden en extra omzet van kopieermachine en leescafe maken veel goed.

Als alles meezit kan de openstelling in het najaar een blijvende aanwinst zijn voor degenen die op de rustigste middag van de week willen lenen en lezen. Dat is dan niet zonder slag of stoot gegaan. De zondag is een groot goed voor niet-gelovigen. Althans dat suggereerden de sluiswachters van ons openbare leven.

Wat is er gebeurd? De vakbonden moesten er niets van hebben. De christelijke bond van overheidspersoneel had nul leden ter plekke, maar deed als 'belanghebbende' mee aan het kort geding. Verrassender was de opstelling van de niet in het evangelie gespecialiseerde Abva/Kabo: de eigen mensen in de OR waren voor, maar de CAO verbood werken op zondag en dus kon er niets van in komen.

Het leek een voorbeeld van een gemiste kans. De vakbeweging in Nederland heeft zich altijd meer ten doel gesteld dan brood alleen. Hier deed zich een nieuwe mogelijkheid voor. Voetbal kan mooi zijn, maar wat gaat er boven lezen als het aankomt op ontstijgen aan een leven vol arbeid en routine? De werkgelegenheid kon er zelfs door groeien. De bond klampte zich evenwel vast aan het Nederland zoals wij dat altijd hebben gekend.

De stille zondag als samenwerkingsprodukt van christelijke en sociale politiek - het was een eeuw geleden voor de hand liggend. Nu gaat misschien een derde van de Nederlanders nog wel eens naar de kerk, en exploitatie van de arbeider is een stuk lastiger geworden tussen de atv-dagen door.

Van Sprundel wist uit enquetes dat het publiek graag zondags naar de bibliotheek zou gaan, terwijl zijn eigen medewerkers voorstander waren van 24 of 32 zondagmiddagen per jaar open-zijn. Het hogere personeel zag dat liefst in vrije tijd (Beta)ald, de baliemedewerkers bij voorkeur in geld. Vrijwilligheid bleek geen probleem: er waren meer liefhebbers dan nodig om zondags van 12 tot 4 open te zijn tegen een (Beta)ling van 145 procent.

Van het Leidse bieb-personeel is een derde lid van de Abva/Kabo. Toch kon de bond het experiment in het najaar van 1990 afremmen door naar de rechter te stappen. Die escalatie droeg ertoe bij dat de bond bereid was de leden in het bibliotheekwezen in het hele land naar hun mening te vragen. Een meerderheid bleek geen bezwaar te hebben tegen zondags werk. Mits op basis van jaarlijks vastgestelde vrijwilligheid en tegen een redelijke vergoeding. Het Leidse personeel was landelijk dus geen buitenbeentje.

Die uitslag heeft de ommekeer gebracht. Van Sprundel vroeg de Abva/Kabo nederig om ontheffing voor een jaar, de bond deed in ruil niet meer moeilijk. Zo ging het in de seizoenen '90-'91 en '91-'92. Nu per 1 april de CAO is afgelopen, komen de zondagskranten en de lezers weer voor niets in de Leidse bibliotheek. Eerst moeten de procenten worden uitgevochten. Dan kan een werkgeversvoorstel worden behandeld om openstelling in de CAO toe te staan op plusminus de Leidse voorwaarden.

“Ik denk dat het mogelijk is de CAO te wijzigen op die voorwaarden”, voorspelt L. Geradts, bestuurder van de Abva/Kabo, de man die destijds de slagboom neerliet. Terugkijkend zegt hij: “Ik had daar geen emoties bij. Wij hebben zo veel zondagswerkers, in gevangenissen, gezondheidszorg, post, openbaar vervoer. Wij verzetten ons alleen tegen een werkgever die zich niks van de CAO aantrok. Wij hebben nooit 'Nooit!' gezegd. Ik heb geen parti pris tegen werken op zondag. Het moet alleen netjes geregeld zijn. En er moet wel een zekere noodzaak toe zijn”.

Destijds zag hij die niet: “De mensen kunnen hun boek toch wel op zaterdag lenen?” Geradts nu: “Dat is waar. Dat vind ik eigenlijk nog steeds. Ze hebben het handig aangepakt door ook de Sunday Times neer te leggen, die kan je niet lezen op zaterdag. Ja, wat je natuurlijk wel ziet is dat patronen veranderen. Ik denk dat er een groeiende tendens is niet meer zo te hechten aan de zondagsrust. Jonge mensen hebben net zo lief maandags vrij. Maar er zal wel een prijskaartje aan hangen. Essentieel blijft de individuele vrijwilligheid van de werknemer.”

Geradts werd twee jaar geleden nogal achtervolgd met een motie die hij eerder namens de PvdA had ingediend in de Leidse gemeenteraad. Daarin stelde hij dat er op zondag meer moest gebeuren om de stad te verlevendigen. Als inmiddels ex-raadslid ziet Geradts geen tegenstrijdigheid met zijn vakbonds-optreden tegen de zondagsbieb. “Ik zocht het meer in leuke activiteiten, een antiek- en boekenmarkt, streetparade van muziekgezelschappen, concoursen, straattoneel. Bij amateurkunst en -cultuur vermijd je dat je tegen de werknemers zegt: 'morgen moet je komen'. De OR in de bibliotheek heeft trouwens later wel ingezien dat hij dat soort aspecten op landelijke schaal niet helemaal had overzien.

De vakbond heeft de orde een beetje hersteld, en gunt Leiden waarschijnlijk blijvend een open bibliotheek op niet-zomerse zondagen. Op 17 mei steken 250 andere openbare bibliotheken een teen in het water met een open zondag, om het jubileum te vieren. Heemstede is hen ook al voorgegaan. Maar vooralsnog blijft het in dit land makkelijker zondags een Penthouse te bemachtigen dan een bijbel.