Video met bewegende dia's

Het projecteren van videobeelden geschiedde tot nu toe vooral met drie beeldbuizen, maar ook hier gaat de LCD-techniek het fosfor vervangen

Wie wel eens transatlantische vlucht heeft gemaakt, een zakelijke presentatie heeft bijgewoond of een disco heeft bezocht die kent ze: videoprojectors. Het zijn van die brede, aan het plafond hangende bakken die een videobeeld op een doek projecteren. Meestal zijn ze van de Amerikaans-Belgische maatschappij Barco, maar de Sony's rukken ook hier op.

Je ziet ze steeds vaker, want tegenwoordig wordt informatie of amusement bij voorkeur als fosforiserende tekens op een beeldscherm aangeboden. Een videoband, een computeranimatie of de demonstratie van nieuwe software - er is steeds een beeldscherm voor nodig. Een man of vier kunnen zich nog wel voor een schermpje verdringen, maar als het gehoor groter is zijn andere maatregelen geboden. Je kunt in een zaaltje een groot aantal schermen neerzetten, maar het nadeel is dat dan niet iedereen naar hetzelfde punt kijkt, of, nog hinderlijker, na een tijdje met zijn ogen gaat zwerven over al die schermen.

Een projector is dan een mooi alternatief. De inleider kan het dan centraal houden en desnoods ook iets aanwijzen op het scherm.

Wie dat meemaakt ziet dan dat de aanwijsstok drie merkwaardig gekleurde schaduwen op het doek werpt. Achteromkijken onthult hoe dat komt: op de brede bak aan het plafond zitten drie enorme lenzen en ze stralen allemaal een andere kleur licht naar het scherm.

Het inwendige van de bak verklaart veel. We zien drie kleine beeldbuizen, een voor groen, een voor blauw en een voor rood licht. Dat zijn de kleuren waar elke lichtkleur mee kan worden gemengd. Op een gewoon tv-scherm worden ze steeds als drie kleine kleurvlakjes naast elkaar gezet, in de projector worden groen, blauw en rood naar drie verschillende beeldbuizen geleid die elk in een kleur zijn gespecialiseerd en ze als beeldlijnen afbeelden. De beeldbuizen staan flink hard aan en met een lichtsterke lens worden de gekleurde lijnen op het doek geprojecteerd. Op het doek vallen de drie gekleurde lijnen over elkaar heen en mengen zich tot de kleuren die de maker van het programma voor ogen stonden. Althans, als de bak goed staat ingesteld. Het wil nog wel eens voorkomen dat de drie beelden niet goed genoeg samenvallen (convergeren) en je ziet dan overal blauwe, rode of groene contouren.

Bij de eenvoudigste driebuisprojectoren moet de convergentie met de hand worden ingesteld. In de projector zijn daarvoor een aantal stelschroefjes. Een vervelend karwei en als de projector een tijdje aanstaat wil de instelling vaak toch weer verlopen. De nieuwste Barco's en Sony's hebben afstandsbediening waarmee een ruitjespatroon kan worden opgeroepen en daarmee kan gemakkelijk worden scherpgesteld.

De driebuisprojectoren staan op talloze plaatsen op de hele wereld dag en nacht te branden. Ze worden veel toegepast in allerlei simulatoren (rij-, vlucht- en vaarsimulatoren, ook wel bij de wargames die militairen spelen) en in de procesbewaking (fabrieken, centrales, verkeersleidingen). Vaak staat er dan een hele rij dubbele projectoren die hun beelden op aaneengesloten schermen werpen.

Als het nodig is dat er werkelijk flink wat licht op een scherm wordt geworpen - in een stadion bijvoorbeeld - wordt vaak uitgeweken naar de Eidophor-techniek. Het komt er op neer dat een electronenkanon beeldlijnen schrijft op een glasplaat met een oliefilm. De oliefilm wordt doorzichtig waar de electronen er tegen aan botsen en een booglamp kan daar een felle bundel licht doorheen werpen. De Eidophor was er al in 1943, aanvankelijk alleen in zwart wit, later zijn ze voor drie kleuren gemaakt.

Maar er is een nieuwe technologie opgestaan: de LCD-projector. En net zoals het LCD-scherm de beeldbuis gaat verdringen, zo ook zal de LCD-projector de driebuis-projector in een paar jaar gaan verdringen.

Het principe van de LCD-projector is uiterst eenvoudig. Het licht van een sterke projectielamp (type metaal-halide, zeg maar een soort halogeenlamp) wordt door een stelsel van spiegels die één kleur reflecteren en twee kleuren doorlaten (dichroïtische spiegels) ontleed in groen, blauw en rood licht. Het licht wordt door een aantal lenzen (condensors) gebundeld en elke bundel wordt naar een LCD geleid. LCD's (van Liquid Crystal Display) hebben de eigenschap licht door te laten als er geen spanning op staat, en het licht te blokkeren als dat wel het geval is. Een zeventje op een LCD-horloge ontstaat door op drie plaatsen een klein spanninkje aan te leggen. De vloeibare kristallen die tussen twee plaatjes glas liggen rangschikken zich dan zo, dat het licht geblokkeerd wordt en drie zwarte streepjes zijn het resultaat. De LCD's in de projector zijn ingedeeld in een groot aantal naast en boven elkaar liggende hokjes die allemaal aan of uit gezet kunnen worden. Op die manier kan voor elke kleur het gewenste doorlaatpatroon worden gegenereerd.

Dat aan- en uitzetten gebeurt tegenwoordig heel snel en precies, omdat elk hokje met een aparte transistor is uitgerust. Dat is de thin film technology waarmee ook de LCD's van de moderne laptops zijn uitgerust en die zorgt voor haarscherpe beelden en snelle beeldwisselingen (sinds kort ook al in kleur) zonder vegen of hinderlijke nabeelden.

We hebben nu dus eigenlijk een diaprojector waarin drie bewegende dia's zitten waardoorheen respectievelijk een rode, een groene en een blauwe lichtbundel gaat. Weer met dichroïtische spiegels worden de drie bundels gecombineerd en de projectielens projecteert het samengestelde beeld op een doek.

Indrukwekkend

De voordelen van de LCD-projector zijn indrukwekkend: één lens, dus geen convergentieproblemen en een hoge lichtopbrengst; het licht wordt immers door een sterke projectielamp en niet door drie toch betrekkelijk lichtzwakke beeldbuizen geleverd. LCD-projectoren zijn er al in alle soorten en maten. De Barcodata 5000 vertegenwoordigt de top van de markt. Het is een lichtkanon van 68 kg waarmee videobeelden tot 10 meter breedte kunnen worden geprojecteerd. Hij kost ongeveer een ton. Aan de andere kant van het aanbod zien we bijvoorbeeld de XV-330H van Sharp. Een apparaat van een kilo of tien, zo groot als een smalfilmprojector, maar veel gemakkelijker te bedienen. Een snoertje naar de videorecorder of de televisie en de beelden kunnen zo'n twee meter breed en redelijk lichtsterk op de muur worden geprojecteerd. Het apparaat heeft een zoomlens en ingebouwde luidsprekers. Projecteren via een spiegel is gemakkelijk, want met een schakelaartje kan het beeld worden gespiegeld. De Sharp speculeert op gebruik in de huiskamer, maar kost nog wel tienduizend gulden.

Nadelen heeft een LCD-projector ook, maar ze zijn overkomelijk. Het belangrijkste probleem is de resolutie. Voor televisiebeelden is het aantal hokjes in de LCD's groot genoeg, maar voor computers moeten er meestal veel meer puntjes worden gedefinieerd, want die werken inmiddels al met veel gedetailleerdere beelden. De gangbare LCD's van 2,8 inch diagonaal halen maar zo'n 100.000 beeldpunten, terwijl de meest gebruikelijke computerstandaard al 2,5 keer zoveel beeldpunten vereist. Letters worden anders onleesbaar en de finesses van de geprojecteerde CAD/CAM-tekening gaan verloren. Intussen wordt de beelden alweer aangescherpt. De nieuwste standaard, XGAgeheten, vergt bijna 800.000 beeldpunten.

Nog meer vakjes op een 2,5 inch LCD aanbrengen is niet zo goed mogelijk, want de aansluitingen van al die punten mogen dan erg dun zijn, als ze in zo groten getale over het schermpje moeten lopen, gaan ze het beeld verduisteren. Uitwijken naar een groter formaat LCD is dan het enige dat erop zit en in de grootste Barco's en Sony's gebeurt dat ook. In de Barcodata 5000 zitten drie LCD's met een diagonaal van 5,8 inch en dat maakt het mogelijk beelden met een resolutie van 1,3 miljoen beeldpunten weer te geven. Voor HDTV is dat nog te weinig, de breedbeeld-tv vereiste een nog hogere resolutie en die is nu alleen nog maar met beeldbuizen op te brengen. HDTV-projectoren met het driebuis-systeem zijn er dus al, maar ze zijn misschien al achterhaald voordat de HDTV er is.

Foto's: Geheel boven principe van een LCD-projector (Sharp)

Hierboven interieur van een BARCO-driebuisprojector