Lenen bij de Lendomaat

De studenten van de universiteit van Tilburg hebben een gecomputeriseerde bibliotheek gekregen waar wetenschappers in andere steden al jaloers op zijn

De Katholieke Universiteit Brabant opent volgende maand officieel Europa's - en misschien wel 's werelds - meest vooruitstrevende bibliotheek. De nieuwe betonnen behuizing trekt de aandacht, maar in feite gaat het om een elektronisch meesterbrein dat niet alleen boeken en tijdschriften snel toegankelijk maakt, maar ook het wetenschappelijke werk ondersteunt.

Rekencentrum en bibliotheek werkten in Tilburg ruim twee jaar aan dit pilot-project. Kosten: ruim 45 miljoen gulden, onder meer opgehoest door Digital, ”Brussel', het ministerie van O&W en de KUB zelf.

De Tilburgse alfa's en gamma's hebben vakmatig maar weinig met computers van doen. ””Juist daarom'', zegt drs. Solke Veling, directeur van het Tilburgse universitaire rekencentrum, ””is de KUBzo'n mooie proeftuin voor een bibliotheek-experiment. Op technische faculteiten zou zoiets een crime zijn. Die gaan knoeien met software en stellen allemaal dure eisen.'' De software-specialisten konden ruim twee jaar in alle rust aan de automatisering van de KUBwerken. Voor het nieuwe glasvezelnet spitte Digital intussen de campus om en een aannemer stampte het nieuwe bibliotheekgebouw uit de zwarte grond. Minister Ritzen krijgt de eer om deze boekenbunker op 21 mei officieel te openen.

Behalve boeken en tijdschriften treffen we in de bieb vooral computers. ””Op elke vierkante meter kan in principe een PC in het netwerk worden geplugd'', wijst KUB-bibliothecaris mr Hans Geleijnse.

Daarvoor een eigen schootcomputer meebrengen behoort tot de mogelijkheden, maar de KUB heeft voor haar studenten ook 400 Digital en Commodore PC's van het kaliber 80386 SX klaarstaan.

Verder staat zo'n machine bij 1100 medewerkers op het bureau.

Met behulp van deze zware PC's kan men gebruik maken van een groot scala aan diensten en rekengemak. Op het netwerk is zo'n beetje alle bestaande programmatuur aanwezig (spreadsheets, diverse tekstverwerkingsprogramma's etc). En natuurlijk software voor het wetenschappelijke rekenwerk. Programma's van het net kopiëren kan niet, gebruikers nemen alleen de data, teksten en uitkomsten van het rekenwerk mee naar huis. Eigen programmatuur kan niet worden gedraaid.

Behalve de vaste medewerkers krijgen ook studenten per 1 januari 1993 de mogelijkheid om via de computer elektronisch te confereren en om elektronische post te verzenden (via het landelijke Surfnet). Daarmee promoveert de KUB haar studenten tot volwaardige leden van de wereldwijde academische gemeenschap.

Een KUB-kaart biedt ze toegang tot dit walhalla. Die chipkaart krijgen studenten inclusief usernaam voortaan bij hun collegekaart uitgereikt. Hij dient tevens als betaalpas voor de universitaire kantines, mensa en koffieautomaten.

Een boek

Nu we toch bij de computers staan lenen we eerst even een boek.

Eerst zoeken. We willen wat meer weten over de psychologische effecten van aardbevingen en proberen het eens met enkele combinaties van trefwoorden als earthquake, traumatic en shaky. Het zoekprogramma diept 3 titels op. The ”1879' panic at the Peelrandbreuk blijkt te zijn uitgeleend, maar Trauma's at Richter scale lijkt tenminste zo interessant.

Behalve het seintje ”uitgeleend' is er intussen nog niets nieuws voorgevallen. Gecomputeriseerd zoeken kan al in veel bibliotheken en zeker in die van de universiteiten. Ook moeten we zelf nog naar het schap lopen om de band eruit te halen.

In Tilburg kan echter al meer informatie worden verzameld dan alleen auteursnamen en trefwoorden uit titels. Elsevier experimenteert momenteel met het electronisch uitgeven (op magneetband) van uittreksels van wetenschappelijke artikelen. In Tilburg kunnen die teksten worden doorzocht op trefwoorden.

Verder werkt de KUB met andere universiteiten aan het Open Bibliotheek Netwerk (OBN). Dat moet straks het direct neuzen in andere universitaire boeken- en tijdschriftbestanden mogelijk maken. Nu is dat al mogelijk in drie bibliotheken. Voor het eind van dit jaar kan het op alle universiteiten.

Inmiddels hebben we onze psycho thriller van de plank gehaald en stevenen ermee op de Lendomaat af. Want stempelen en registreren of aanstrepen met de laserpen heeft in Tilburg plaatsgemaakt voor een nieuw ritueel zonder personeel. De Lendomaat is een soort barcodekassa zoals we die van bijvoorbeeld Albert Heijn kennen.

In plaats van de barcode van aardappelen en jam leggen we zelf de streepjesschaal van Richter op de glazen ruit. Als een ijverige kruidenier vereffent de Lendomaat intussen oude rekeningen met de chipkaart die we van tevoren hebben ingebracht.

”Ontpiepen' doet de machine pas als er geen schulden meer uitstaan. Dit automatische uitleensysteem moet op den duur standaard worden in Nederlandse bibliotheken.

Een kijkje in de KUB-keuken doet vermoeden dat ook het digitaliseren en op het beeldscherm leesbaar maken van hele boeken steeds dichterbij komt. Maar om daar veel energie in te steken is volgens Veling en Geleijnse verloren moeite. Lezen van glas is volgens de directeur niet een toekomstbeeld dat veel mensen aanstaat. Letters moet je kunnen aanraken, besnuffelen en proeven. ””Maar een tijdschrift'', zegt Veling, ””is hot.'' Daarmee is haast geboden. In Tilburg wil men de binnenkomende periodieken dan ook zo snel mogelijk op de bureaus van geïnteresseerden kunnen dumpen. Niet het origineel, een kopie.

Op de KUB gaat het om 2000 tijdschriften, 10.000 nummers per jaar. Daarvan worden bij binnenkomst alle inhoudsopgaven gescand.

Dit levert elektronische foto's op waar een optical caracter recognition programma ASCII van maakt. ASCII is een standaardcode om letters en cijfers in acht bits (enen en nullen) in de computer op te slaan. De ”h' in ASCII is bijvoorbeeld 01001000. Een A4- elektronische foto van 8 miljoen enen en nullen wordt zo gecomprimeerd tot 40 duizend bits. Dat versnelt verzenden en zoeken.

De inhoudsopgaven van nieuwe publikaties zijn op die manier dezelfde dag nog op alle 1500 schermen te bekijken. En vanaf begin volgend jaar kan bestellen ook. Via computer en netwerk. Na de aanvraag wordt in de bibliotheek het hele artikel gescand. Deze keer gaan de (gecomprimeerde) electronische foto's direct door de supersnelle FDDI-glasvezel naar een laserprinter dicht bij de aanvrager. Daar worden de kopieën gereproduceerd.

Topics

Het meest tot de verbeelding spreekt toch wel het programma Topics. Topics vervult de droom van elke wetenschapper. Hij kan rustig achterover leunen voor het echte denkwerk en de computer waarschuwt hem als er iets nieuws op zijn vakgebied is verschenen. Om het zover te krijgen maakt de bibliotheek tevoren een ”topic op maat'. Die kan honderden trefwoorden en omschrijvingen beslaan. Met deze trefwoordenlijst worden vervolgens alle tijdschriften en boeken doorzocht. De topic maakt daarbij een keurig lijstje van het hele scala aan publikaties die aan de omschrijvingen voldoen; als een soort privé-catalogus van de bibliotheek.

Maar ook daarna blijft Topics actief: het controleert alle binnenkomende tijdschriften en boeken. Interessante tips worden direct aan de opdrachtgever doorgeseind. Topics is als een postdienst die interessante brieven en tijdschriften aan je doorstuurt zonder dat ze aan je geadresseerd zijn.