In de watten gelegd; LOMBOK - een eiland in Utrecht - II

De Utrechtse wijk Lombok bevindt zich volgens wetenschappelijk inzicht in fase drie: die waarin de allochtonen de meerderheid vormen en racistische incidenten doorgaans afnemen. Maar, aldus cultureel werkster Baars: "Als je van Nederlandse kant geen agressie wilt, moet je de allochtoon niet bevoordelen. Dan moet je iedereen gelijk stellen.'

Een groepje Marokkaanse vrouwen drinkt koffie aan een grote tafel. ""Als ik beter Nederlands spreek, zal ik me meer uiten. Wij willen graag onze mening geven'', zegt één van hen. Een jonge vrouw verdedigt het recht om een partner uit Marokko te laten overkomen. ""Het gaat hier om liefde. Ik moet toch kunnen trouwen met wie ik wil? Hoezo geen kans in Nederland? Hij gáát een opleiding volgen en hij gáát werk vinden'', zegt ze gedecideerd. Dat staat vast. Alleen de persoon in kwestie weet nog van niets, want ze heeft nog geen partner gevonden.

De vrouwen volgen een cursus basiseducatie bij Kans, een stedelijke instelling met een wijkgebouw in Lombok. Analfabete vrouwen kunnen kiezen of ze in het Arabisch respectievelijk Turks, dan wel rechtstreeks in het Nederlands worden gealfabetiseerd. De vrouwen krijgen ook rekenles en training in sociale vaardigheden. Voor de zogenoemde "krompraters' is er een speciaal aanbod. Daarbij gaat het om mannen die hier al 20, 25 jaar wonen en wat Nederlands op straat of in de fabriek hebben opgepikt. Directeur A. Iburg: ""Echt goed Nederlands zullen ze nooit meer leren, maar we proberen hun woordenschat te vergroten en ze beter in staat te stellen Nederlands te lezen.''

In totaal bezoeken iedere week 150 à 200 Turkse en Marokkaanse vrouwen het Kans-project. ""In het begin worden ze soms nog door de man, de broer of een ander mannelijk familielid hier naar toegebracht'', zegt Iburg. ""Soms krijgen ze een kwartje toegestopt voor een kop koffie. Maar gaandeweg zie je dat ze hier groepsgewijs maar zonder mannen naar toe wandelen.'' Om het moeders met (veel) kinderen makkelijker te maken, worden alle lessen binnen schooluren gegeven en herbergt het Kans-gebouw een grote crèche.

In het klaslokaal deelt een docente stencils uit. ""Demet Besamusca werkt in een koekjesfabriek. Maar vandaag is hij ziek. Zijn vrouw gaat naar de telefooncel. Ze belt de fabriek.'' Fatma - hoofddoek en lange Marokkaanse rok - worstelt zich door de tekst. De foto naast de oefenstof toont een moderne, zwaar opgemaakte Westerse vrouw in een telefooncel. ""Heb jij ook wel eens zo'n telefoongesprek gevoerd, Fatma?'' vraagt de docente. ""Ja. Vorige week. Ik bellen.''

Greet Baars (54) woont sinds 32 jaar in Lombok. Als self made cultureel werkster richtte ze vrouwenbuurthuis Rosa op. Ze blijft inpraten op iedere allochtone vrouw met wie ze in aanraking komt: ""Leer Nederlands! Anders wordt het helemaal niets en kom je de deur niet meer uit.'' Vrouwen die Nederlands spreken of een cursus basiseducatie hebben gevolgd, zijn anders, stelt Baars. ""Ze maken zich sneller los uit het traditionele milieu. Ze kleden zich smaakvoller. Vroeger zochten de mannen hun kleren uit, nu gaan ze zelfstandig naar de Nettorama.'' Ook de mannen die hier twintig jaar geleden kwamen, zijn in de loop der jaren veranderd. ""Het bidden op straat is duidelijk afgenomen.''

Drie fases

In 1985 concludeerden de criminologen F. Bovenkerk en L. Brunt dat racisme zich in Nederland vooral voordoet op het moment dat dramatische veranderingen in de bevolkingssamenstelling nog in volle gang zijn. Uit diverse onderzoeken valt het beeld te destilleren dat de komst van buitenlanders doorgaans in drie fases verloopt.

In fase 1 komen hier en daar allochtonen wonen in een tot dan toe "witte' wijk. In de jaren zestig en zeventig waren dat vooral alleenstaande mannen. Tegenwoordig gaat het ook om complete gezinnen. Over het algemeen levert de aanwezigheid van enkele buitenlanders in een buurt weinig problemen op en de reactie van de buurtbewoners is niet bij voorbaat negatief. Wanneer bijvoorbeeld een buitenlandse leerling van de plaatselijke school dreigt te worden uitgewezen, onderneemt de hele wijk actie. ""Vroeger was Lombok een echte volksbuurt, met winkelweken en kermis'', zegt Greet Baars. ""Ik heb de eerste buitenlandse mannen zien komen. Die werden met z'n zessen op één kamertje geduwd. Uit medelijden hielpen we ze.''

Fase 2 speelt zich voornamelijk af in stadsvernieuwingsgebieden. Het aantal allochtonen neemt gestaag toe. Tegelijkertijd trekken steeds meer autochtone gezinnen met kinderen weg naar nieuwbouwwijken. Het gevolg is dat de ene na de andere middenstander uit de buurt verdwijnt en de scholen steeds "zwarter' worden. Het geheel van deze ontwikkelingen kan worden omschreven als een probleemfase.

De Nederlanders die nog in de buurt wonen, voelen zich bedreigd en beginnen zich te verzetten. Voor de vertrouwde buurtwinkels komen toko's en Turkse winkels in de plaats en het straatbeeld verandert ingrijpend. Bovendien verkeren veel woningen in slechte staat en zijn ze in feite ongeschikt om de grote - Marokkaanse of Turkse - gezinnen te huisvesten. Daarvan is overlast een gevolg. Al deze ontwikkelingen samen vormen een ideale voedingsbodem voor racisme. Het aantal Centrumpartij-stemmers groeit, op muren verschijnen racistische leuzen en er ontstaan confrontaties tussen allochtonen en autochtonen.

Vanaf 1975 begon de gezinshereniging van Turken en Marokkanen in Lombok op gang te komen. ""In het begin was dat nog leuk'', zegt Baars. ""Maar het werden er hoe langer hoe meer. Die vrouwen waren niet gewend hun kinderen om zeven uur binnen te halen. Dus die kleintjes liepen om elf uur 's avonds nog buiten. Dat vuilnis wordt opgehaald, wisten ze ook niet. Ze gooiden die zakken zo naar beneden. Ze wisten niet hoe ze gordijnen moesten opmeten. Kortom, het werd steeds armoeiiger.''

Vreemden

Tegenwoordig is Lombok een echte "fase 3' wijk, waarin de allochtonen de meerderheid vormen. In die situatie nemen racistische incidenten doorgaans af. De Nederlanders die het meest tegen de komst van de buitenlanders ageerden, zijn verdwenen. De autochtone achterblijvers en nieuwkomers zijn meestal kinderloze echtparen, alleenstaanden, studenten of bejaarden. De spanningen verminderen ook omdat de buitenlanders zich hechter hebben georganiseerd en er meer sociale controle is.

Buurtwerker Paul Kemme van Wijkwelzijn West meent dat racisme vooral de kop opsteekt ""als zich in de wijk ongrijpbare verschuivingen voordoen''. Kemme: ""Als mensen opeens nieuwe buren krijgen, die anders doen dan zij en met wie ze bovendien niet kunnen communiceren, krijg je een hausse aan racisme. Maar dat is niet zozeer wegens de kleur maar meer omdat het vreemden zijn.'' Hij meent dat het tot dusver gehanteerde woningtoewijzingssysteem en het principe van vrije schoolkeuze ""fascistoïde uitlatingen uitlokken''.

In de aan Lombok grenzende wijk "t Verdomhoekje bevindt zich een actieve kern CD-leden. Kemme: ""Die heeft zich al een tijdje rustig gehouden. Wel hoor ik uit de volksmond steeds vaker: wat ze in Duitsland met die asielzoekers doen, kunnen wij ook.'' In de elf jaar dat hij in Lombok werkzaam is, heeft hij geleerd te relativeren. ""Veel ogenschijnlijk racistische uitspraken van autochtone buurtbewoners vloeien voort uit reële overlast. Zulke klachten moet je dan ook serieus nemen.''

Kemme pleit ervoor de buurtbewoners meer te betrekken in het beleid. ""Je kunt de mensen natuurlijk niet laten bepalen hoe veel Turken of Marokkanen er in hun straat mogen wonen. Maar je kunt je wel afvragen of het verstandig is in een bepaald blok nòg een gezin met negen kinderen te plaatsen of nòg een stel buitenlanders die geen woord Nederlands spreken. Dan haal je de discussie in ieder geval uit de zwart-wit sfeer.'' Kemme wijst een concentratie van allochtonen zoals in Lombok niet principieel van de hand, hoewel de kans op eilandvorming volgens hem groot is. ""Je ziet toch te vaak dat allochtonen geen mogelijkheden meer zien om aan de Nederlandse samenleving deel te nemen en zich dus naar binnen gaan keren.''

Onlangs is een Nederlandse man in Lombok ernstig mishandeld door een groepje Marokkaanse jongens. ""Zijn vrouw kwam hier altijd'', zegt Greet Baars. ""Die man zat vlak voor zijn VUT. Nu zit hij in een rolstoel. Weg illusies.'' Het verhaal ging als een lopend vuurtje door de buurt. ""Je kunt wel nagaan wat voor uitspraken ik te horen kreeg. En wat kon ik er op terugzeggen? Niets.'' Baars schreef een brief aan burgemeester Vos van Utrecht waarin ze meer toezicht in de wijk eiste. Ook de Turkse en Marokkaanse vrouwen die het buurthuis bezoeken, ondertekenden de brief. ""Want ik zei: straks durven jullie zelf ook niet meer de deur uit.''

Zwemlessen

Baars steekt haar mening niet onder stoelen of banken. Ze vindt dat de aanwezigheid van buitenlanders in Lombok meer bespreekbaar moet worden. ""Het probleem is: òf de mensen geven een grote bek en dan zijn ze racist, òf ze doen er het zwijgen toe. Daar zit niets tussenin en dat is de fout. Ik werk zelf met buitenlandse vrouwen, maar ik doe mijn mond open als iets me niet aanstaat.''

Ze vindt dat de gemeente allochtonen ""op een verkeerde manier in de watten legt''. Toen het buurthuis zwemlessen voor vrouwen wilde organiseren, stelde een ambtenaar dat de gemeente bereid was de cursus te financieren mits het lesgeld voor allochtone vrouwen 1 gulden 50 zou bedragen en voor Nederlandse vrouwen 2 gulden 75. Dat verschil moest er zijn, zodat het subsidiegeld gehaald kon worden uit het potje "steun aan migrantenvrouwen in een achterstandspositie'. Baars weigerde. ""Ik heb zelf vroeger ook nooit de kans gehad om te leren zwemmen. Ik heb die ambtenaar gezegd: laat maar zitten, ik los het zelf wel op.''

Ook het woningtoewijzingsbeleid wekt haar wrevel. Ze wijst erop dat het voor een jong Nederlands stel moeilijk is in Lombok een huis te vinden. Als ze (nog) geen kinderen hebben, komen ze niet snel in aanmerking voor een huurwoning. ""Maar een buitenlander die een vrouw ergens uit een dorp in Marokko laat overkomen heeft binnen de kortste keren twee of drie kinderen. Dan is er sprake van een noodsituatie en krijgen die mensen met voorrang een woning toegewezen. Zoiets klopt gewoon niet. Als je geen agressie wil van Nederlandse kant, moet je iedereen gelijk stellen. Anders loopt het volledig mis. Want geloof me: als je één cent krijgt van alle Hollanders, die handenwrijvend op de tv zien dat er weer een moskee is afgebrand, kan je twee weken op vakantie.''