Het wordt tijd om stichting het derde net nieuw leven in te blazen; Kunst zal op Nederland 3 straks niet méér aan bod komen dan op de twee andere zenders

Kenmerkend voor de Nederlandse omroeppolitiek is, dat de geschiedenis zich voortdurend herhaalt zonder dat iemand daar lering uit trekt. In 1984 passeerde een Medianota van minister Brinkman de Tweede Kamer, die een "reorganisatie' van het omroepbestel voorstond. Duidelijk was dat dat publieke bestel, destijds bestaande uit twee netten, te krap werd. Immers, EO en VPRO waren B-omroep geworden, etnische en culturele minderheden kregen zendtijduitbreiding en de gehele tv-zendtijd werd met twintig uur uitgebreid. Inmiddels was de oprichting van een derde net in studie genomen. In de Stichting Het Derde Net (SHDN) had zich een aantal kunstdirecteuren verenigd met journalisten en politici, in de hoop van dat derde net een culturele zender te maken. Ze voelden zich gesterkt door de cultuurpassage in de Medianota: “Ter bevordering van de Nederlandse cultuur zijn het scherm en de luidspreker van even groot belang als het podium en het doek. De aanvullende werking van de media- en cultuursector (zoals podiumkunsten en film) zal daarom worden bevorderd”.

“Niet voor anderhalve zonderling die zich in hoger sferen van de samenleving wil afzonderen”, formuleerde Jan Blokker namens de Stichting Het Derde Net de doelgroep, “maar voor de tien procent Nederlanders van wie vast staat dat ze behoefte hebben aan programma's over literatuur, muziek, theater, beeldende kunst, film en architectuur en die zich straks een ongeluk moet zoeken om her en der een kruimeltje van hun gading te vinden”. De Stichting pleitte voor een aanvullend net met gedurende een gegarandeerd aantal uren per week een continu aanbod van kunst en cultuur; met zowel registraties van voorstellingen en uitvoeringen als programma's over kunst en kunstenaars. “Wat zou dat”, besloot Blokker, “náást die overdonderende rest, een verademing zijn!”

Het doel werd niet volledig bereikt, zoals dat wel vaker gaat met lobby's, maar de wensen van de Stichting klonken in 1985 wel degelijk door in het kabinetsstandpunt inzake het derde Nederlandse tv-net: dat moest met “zowel culturele als educatieve programma's” een “eigen karakter” verkrijgen. Het kabinet-Lubbers sprak over “een daadwerkelijke versterking van het publieke omroepbestel in zijn algemeen-culturele functie”. Eind 1985 stelde het NOS-bestuur het "programmaprofiel' van Nederland 3 vast, in te vullen door de NOS en de niet-ledengebonden zendgemachtigden. Ook daarin had “de versterking van de culturele component” alsmede “meer plaats voor Nederlandse cultuur” de hoogste prioriteit. “Net wat je zoekt”, luidde de slogan waarmee Nederland 3 op 4 april 1988 werd geïntroduceerd.

Ruim vier jaar na de start van Nederland 3 kan, door het NOS-besluit om de VARA, de VPRO en (een deel van) de NOS per 1 oktober de komende tien jaar op Nederland 3 te laten uitzenden, het cultureel-informatieve net weer ten grave worden gedragen. De kunst zal op Nederland 3 straks niet noemenswaardig méér aan bod komen dan op de twee andere zenders. In de onderhandelingen met de twee netpartners staat de VPRO - die tegen het NOS-besluit stemde - op het standpunt dat de twee uitzendavonden, waarop deze omroep krachtens de A-status recht heeft, geheel naar eigen goeddunken en zonder samenwerking met de andere twee omroepen worden ingevuld. Ook de VARA zal - zeker op de zaterdagavond - de eigen mix van informatie en verstrooiing voortzetten. Bij de NOS gelden handhaving van de sport op zondag en NOS-Laat op zoveel mogelijk avonden als belangrijke onderhandelingsvoorwaarden.

In het korte bestaan van het Derde Net steunde de kunstprogrammering op een aantal pijlers: dinsdagavond muziek of drama, donderdagavond drama, vrijdagavond documentaire of muziek en zondagavond speelfilm. Van die continuïteit zal in de toekomst geen sprake meer zijn. Zoals het er nu naar uit ziet, verdwijnen de culturele registraties en evenementen van de NOS grotendeels uit het schema en verhuizen de overblijfselen van kunstprogramma's naar de late- of vooravond. De culturele afdeling van de NOS mag blij zijn als zij één vaste avond overhoudt: op woensdagavond tegenover de sportuitzendingen op Nederland 2. Van regelmaat op cultureel gebied vervalt de NOS noodgedwongen in incidentele en versplinterde kunstprogrammering. De uitzending van bijzondere concerten, opera's of balletten, in feite iedere culturele programmering die langer dan een half uur duurt, staat nu weer ter discussie.

Het kunst- en cultuuraanbod op de televisie is daarmee weer in precies dezelfde kommervolle omstandigheid verzeild geraakt als vóór de oprichting van Nederland 3. Met een NOS die de grootste moeite moet doen om live-verslagen te kunnen verzorgen van een Uitmarkt, de uitreiking van de AKO-literatuurprijs, het North Sea Jazz-festival, het Lisztconcours, het Festival Oude Muziek of het Pinkpopfestival, omdat ze nu eenmaal lager "scoren' dan Doet 'ie het of doet 'ie het niet? met Peter Jan Rens. Een gevoelige slag voor Nederland 3 in zijn oorspronkelijke opzet, het net dat juist steeds meer op een trouwe en gestaag toenemende schare kijkers kon rekenen. De enige zender bovendien die geen afname van kijkers incasseerde door de komst van RTL4; drie zenders met een gelijksoortige combinatie van amusement en lichte informatie dwingen nu eenmaal een relatief kleine maar harde kern naar het "kwaliteitsnet' met het "eigen karakter'.

Nu er inclusief RTL4 straks vier zenders komen met een ongeveer gelijke programmering, wordt het tijd om de Stichting Het Derde Net nieuw leven in te blazen. De beginselverklaringen liggen er nog en kunnen door een eventuele Stichting Het Vijfde Net (SHVN) vrijwel ongewijzigd worden overgenomen: “Het zal ons duizelen van de krimi's, de kwizzen, de kwakers en de knoeiers als het Parlement (dit) eenmaal heeft laten passeren. Nou hoeft de buis niet bol te staan van kunst en cultuur, al kun je je afvragen waarom hij wèl bol zou moeten staan van shows en series. Maar een beetje meer cultuur - zou dat mogen?”

Foto: Prijs Je Rijk, spelletjesprogramma van de AVRO in 1988. (Foto KIPPA)