"Besluit' eindigt als twistappel

DEN HAAG, 25 APRIL. Wat aanvankelijk werd gepresenteerd als "besluit', werd al snel teruggebracht tot "voornemen', om gisteren aan het eind van de avond toch nog te eindigen als twistappel. Er is in het kabinet een kader geschetst voor de begroting van 1993, maar in hoeverre er nu bindende afspraken zijn gemaakt, daarover lopen de meningen tussen PvdA en CDA ver uiteen. Wat premier Lubbers eerder had gekwalificeerd als een ondergrens voor de inkomensontwikkeling, was voor de PvdA enkele uren later al weer “absoluut onacceptabel”. Een ding was enkele uren na het kabinetsakkoord wel duidelijk: het festijn dat de afgelopen dagen voor zoveel politieke spanning zorgde, zal de komende zomer worden overgedaan.

Premier Lubbers was een en al optimisme. Het kabinet staat volgens hem sterk. “Deze afweging was niet eenvoudig maar als ik de balans opmaak staan we er stevig voor. Er is een heldere lijn getrokken door CDA- en PvdA-ministers. De coalitie heeft haar waarde bewezen.” Maar na beëindiging van de ministerraad waren bezorgde geluiden te horen van PvdA-leider Kok. Hij zag een “stevige brok spanning” tussen de tussen het gemaakte kader en de invulling ervan. “Het wordt een heel lastige afweging om straks de finale keuzes te maken. Alles ligt nog open.”

Het kabinet heeft de hoofdlijnen getrokken, maar het is er nog lang niet uit. CDA en PvdA geven er de voorkeur aan om op dit moment een kabinetscrisis te voorkomen. Voor verkiezingen zijn ze niet klaar, beide partijen hebben wat moeten inleveren om de vrede af te kopen. De PvdA-ministers waren soepel bij de koppeling, die op basis van de huidige kabinetsplannen slechts in beperkte vorm wordt toegepast. En CDA-fractieleider Brinkman gaf zijn principiële verzet tegen het opnieuw beperken van de inflatiecorrectie op. Deze zal, volgens het kader, ook deels worden toegepast. Zo ontstond er toch nog politieke ruimte om een algemeen kader te scheppen en handhaving van de koopkracht bij de minima tot inzet te maken. De laagste inkomens mogen niet meer dan één procent dalen: de vloer voor het inkomensgebouw.

Maar er zijn op de achtergrond wel accentverschillen te horen. Kok sprak van een “uiterste krachtsinspanning” om de inkomens van minima op peil te houden. Hij wil dat er een “behoorlijk evenwicht” in de inkomensverdeling blijft. Maar voor Lubbers is het begrip "evenwicht' ruimer. Hij bleek later minder moeite te hebben met het idee dat lagere inkomens er wat op achteruitgaan, terwijl de hogere er op vooruitgaan. Kok is het met die stelling niet eens. Over "denivellering' is het laatste woord nog niet gesproken. De coalitiepartijen lopen met kousevoeten om dit begrip, want het blijft een heet hangijzer tussen CDA en PvdA.

De breekbaarheid van het kader bleek ook uit de wens van Lubbers om de cijfers af te ronden. Hij wil geen berekeningen achter de komma en hekelde - zoals hij dat noemde - het “cijferfetisjisme” in Den Haag. “Het moet nu voor een tijd afgelopen zijn met die creativiteit. Het kabinet wil even af van de discussies over tienden, die de maatschappelijke realiteit vernauwen tot cijferfetisjisme van het Binnenhof. Het is heel gevaarlijk de politiek lelijk te maken door te doen alsof de cijfers de werkelijkheid van de samenleving vertegenwoordigen”, aldus Lubbers. Hij wil zich zo enige ruimte verschaffen voor de zomer, dan zal de coalitie weer een beroep moeten doen op de creativiteit en de varianten. De slag begint dan opnieuw.

Met een lang hoorcollege na de ministerraad en bezwerende formules probeerde Lubbers geluiden over een crisissfeer te doen verstommen. Vorige week ontstond een “broeierig klimaat” nadat de PvdA-bewindslieden Ritzen en Wallage (beiden onderwijs) met hun portefeuilles zwaaiden omdat zij - volgens eigen zeggen - te veel moesten bezuinigen. PvdA-leider Kok was niet bijzonder gecharmeerd van het dreigement. De PvdA-Kamerfractie evenmin. Wie bij een bezuinigingsronde in de knel komt, kan niet té vaak met aftreden dreigen. Dit keer hielp het. De twee bewindslieden hoefden 100 miljoen minder op tafel te leggen. Collega Ter Beek (defensie) moest dieper in de buidel tasten. En ook minister Pronk moet enige posten extra in zijn begroting opnemen. Het waren de PvdA-ministers die van hun politiek leider, tevens minister van financiën, de vraag kregen het geld op tafel te leggen. De bezuinigingsronde van 1,4 miljard zorgde wel voor veel departementale pijn, maar niet voor directe confrontatie in de coalitie. De ministers waren er woensdagavond uit, het bezuinigingspakket was rond. Als het kabinet echter de BTW met één procent wil verlagen, moet het bijna twee miljard zien te vinden. Niet door bezuinigingen op de departementen, zo is al overeengekomen. Waar moet dat geld dan wel vandaan komen?

Over de kernvragen van het inkomensbeleid heeft het kabinet gisteren gesproken maar niet besloten. De ministers zijn er gisteren niet uitgekomen, ondanks depogingen van Lubbers om de kracht van de coalitie te onderlijnen, en ondanks de schouderklopjes van de fractieleiders. “Moedig”, zo zei CDA-fractieleider Brinkman. PvdA-fractieleider Wöltgens uitte zich tevreden maar houdt liever een slag om de arm tot deze zomer. Het is wachten op de cijfers die dan door het Centraal Planbureau worden voorgelegd, op de koopkrachtplaatsjes, op de inflatiecijfers en de loonontwikkeling. En het is wachten op de politieke wil van dat moment, op de bereidheid in het CDA en de PvdA om met elkaar door te gaan. Wie wil breken, moet met het oog op de verkiezingen ook een breekpunt hebben.

Volgens Kok vergt het realiseren van het kader nog “een acrobatiek op de vierkante meter”. Er zijn, zo liet hij gisteravond weten, geen cijfermatige afspraken gemaakt. Alles hangt af van de politieke souplesse in het kabinet en de verstandhouding tussen CDA en PvdA op dat moment. De "hete WAO-zomer' van vorig jaar kwam onverwacht. De PvdA werd helemaal door elkaar geschud. In de peilingen staan de sociaal-democraten nog altijd erg laag, terwijl het CDA steeds meer aanhang aan de VVD verliest. Dit jaar kunnen de politici bij het maken van hun vakantieplannen alvast rekening houden met opnieuw een "hete zomer'.