Geen daden maar woorden; Tweede deel van romantrilogie M.M. Schoenmakers

M.M. Schoenmakers: De slakkelijn van de revolutie. Uitg. De Bezige Bij, 241 blz. Prijs ƒ 35,50

Romantrilogieën zijn schaars in de moderne Nederlandse literatuur. Het risico dat lezers na een paar jaar niet meer zo geïnteresseerd zijn in de personages van een eerder verschenen boek, is voor de meeste uitgevers waarschijnlijk te groot geworden. Een volgende aflevering in de serie zal er immers toe leiden dat nieuwe lezers eerst moeten inhalen wat er aan het gepresenteerde is voorafgegaan, terwijl een deel van de oude lezers het uit gebrek aan belangstelling of vergeetachtigheid zal laten afweten. De enkele keer dat er nu nog romans verschijnen die deel uitmaken van een wat groter geheel, zoals bij A.F.Th. van der Heijden of Eric de Kuyper, gaat het om boeken die ook goed op zichzelf kunnen staan. Het romantische "wordt vervolgd' heeft vrijwel afgedaan.

De romantrilogie "Stroomopwaarts en Stroomafwaarts' van M.M. Schoenmakers (1949), waarin de veranderingen in een klein Zuidamerikaans ontwikkelingsland worden beschreven, heeft in dat opzicht iets anachronistisch. Het zojuist verschenen tweede deel blijkt, anders dan de hiervoor genoemde cycli, in het geheel niet op eigen benen te kunnen staan. Het is, zoals ik mocht ervaren, zelfs nauwelijks te volgen voor wie het twee jaar geleden verschenen eerste deel niet (meer) in zijn hoofd heeft. In bijna elk hoofdstuk wordt naar scènes uit het vorige boek verwezen en ook de meeste personages zijn op grond van wat er nu over ze verteld wordt, niet echt goed te plaatsen. Ze herinneren zich bij vlagen hun eerder beschreven belevenissen. Wie het vorige boek niet kent, zou kunnen denken dat Schoenmakers deze keer een wel heel zweverig boek heeft geschreven.

Zweverig is De slakkelijn van de revolutie echter niet, zoals iedereen kan constateren die Het schild van de weemoed, het gelukkig nog altijd leverbare eerste deel van de trilogie erbij pakt. Integendeel, er gaat juist een grote kracht van het boek uit. Het boek is een geslaagde poging inzicht te verschaffen in de gecompliceerde veranderingen die zich nu in een deel van de Zuidamerikaanse samenleving voordoen. Het zou jammer zijn als iemand zich door de vorm van de trilogie zou laten afschrikken. Hoewel Schoenmakers, meer nog dan in zijn beide eerdere boeken, een pessimistische visie naar voren brengt op het lot van de mens, en dat van de indiaan in het bijzonder, is hij in deze laatste roman toch vrij concreet, concreter in ieder geval dan in het verleden.

Het staatje waarin De slakkelijn van de revolutie zich afspeelt is, zoals de flaptekst vermeldt, gebaseerd op Suriname, het land waar Schoenmakers twaalf jaar lang als ontwikkelingswerker werkte. Als het boek begint is de politieke situatie hier net veranderd. De postkoloniale lethargie die iedereen de eerste jaren in haar greep had, is voorbij. De revolutie is uitgebroken. Het oorlogsschip dat op de laatste bladzijde van het vorige boek nog in volle vaart naar de hoofdstad opstoomde, schiet op de eerste bladzijde van dit boek het presidentiële paleis in puin. Een obscuur groepje militairen onder leiding van een soort Desi Bouterse neemt de macht in de hoofdstad over.

Liet M.M. Schoenmakers in het eerste deel vooral het proces van desintegratie zien waaraan een jong land ten prooi kan zijn, nu de militairen eenmaal de macht hebben overgenomen, wordt er krampachtig gestreefd naar veranderingen. De oude macht verkeerde in een verregaande staat van ontbinding en iedereen ziet dat het tijd is voor een nieuwe structuur.

Maar de veranderingen die het leger doorvoert blijken al snel veranderingen waar niemand op zit te wachten. Er worden elke dag nutteloze decreten afgekondigd en overijverige regeringsvoorlichters moeten op reis om de bevolking met gesimplificeerde schema's uit te leggen wat de beginselen van de nieuwe machthebbers zijn. Het enige wat uiteindelijk echt verandert zijn de woorden. Een nieuwe motor voor de boot, waar de indiaan het meeste behoefte aan heeft, komt er nog altijd niet.

Hoewel Schoenmakers schrijft over politieke ontwikkelingen is zijn boek zelf niet echt politiek. Hij is, om met de Pool Ryszard Kapuscinski te spreken, meer geïnteresseerd in de grote onderstroom van de geschiedenis dan in het gewoel aan de oppervakte. Schoenmakers gaat uit van een soort noodlot dat de indianen in zijn macht houdt. Hij hangt een primitief soort geloof aan in de aarde en in een oeroud, instinctmatig leven. Geruzie over de vraag wie er schuld heeft aan de narigheid ligt hem niet: “Schuld...schuld,” zegt de ontwikkelingwerker in het boek, “wat is schuld?” En Schoenmakers laat hem als antwoord geven: “er is een schuld die aan deze schuld voorafgaat, en er is een schuld die daar weer aan voorafgaat. Wij, wij zijn niet schuldig, wij zijn alleen maar de allerlaatsten.”

Stuwmeer

In De slakkelijn van de revolutie heeft het authentieke leven van de indianen voorgoed afgedaan. Er komt nog een laatste opstand tegen de aanleg van een stuwmeer, maar uit Schoenmakers' visie vloeit voort dat dit weinig zal uithalen. Was er in het eerste deel soms nog iets van hoop aanwezig, in het tweede deel is ook dat verdwenen. Voor de tribale gemeenschappen, zoals de flaptekst van het boek ze noemt, is geen toekomst meer. De ontwikkelingswerker die zich voor hen inzet, en die vermoedelijk het meest direct de visie van Schoenmakers vertegenwoordigt, blijkt op het laatste moment zelfs enig ontzag te kunnen opbrengen voor de zakelijke Nederlandse ingenieur die met de ontwikkeling van het stuwmeer is belast. Was hij eerst de grote boosdoener voor het eeuwenoude leven in en met de natuur, aan het eind lijkt Schoenmakers via zijn hoofdpersoon respect voor hem te krijgen.

Het zijn geen kleine thema's die Schoenmakers in zijn boek aansnijdt. Maar door zijn geconcentreerde beelden lukt het hem de lezer toch te raken. "Stroomafwaarts en stroomopwaarts' is een trilogie om langzaam tot je door te laten dringen. Schoenmakers geeft naar mijn gevoel een pijnlijk goede indruk van wat er de laatste jaren in Suriname aan de hand is geweest.

Het wachten is nu op het laatste deel van de trilogie. Dat zal wel even pessimistisch zijn. Op de laatste bladzijden van het tweede deel wordt de ontwikkelingswerker gearresteerd en voorbereid op een gewelddadig verhoor. Het is te hopen dat de uitgeverij er tegen de tijd dat het derde deel verschijnt voor zorgt dat de eerste twee delen nog overal te krijgen zijn. De trilogie verdient het om in zijn geheel verorberd te worden.