Etna als proeftuin om straks miljoenen mensen te redden; "De Vesuvius bedreigt je leven, de Etna bedreigt je huis'

ZAFFERANA, 24 APRIL. De helikopters vliegen af en aan, en hoog op de Etna trotseren Amerikaanse mariniers en Italiaanse soldaten een snijdende wind in hun pogingen om de lavastroom te stuiten. Maar beneden, vlak bij het stadje Zafferana, kruipt de lava langzaam verder, een gloeiende, rokende en zacht-grommende slang van enkele tientallen meters breed.

De kleine fruitboomgaard van Ignazio Coco en Maria Cristaldi is er niet meer. 's Ochtends stonden de boompjes nog te pronken met hun witte bloesem. Aan het eind van de dag zijn ze bedolven onder de rokende lava. Maria Cristaldi was op haar knieën gevallen, had gebeden tot de Allerheiligste Maria van de Voorzienigheid, maar de lava kroop onverbiddelijk verder.

Deze nieuwste uitloper, enkele tientallen meters naast de lavastroom die vorige week een buitenhuis verzwolg, baart op zich geen grote zorgen. Het is de lava erachter, hoger op de helling, die de mensen bang maakt. Er zijn veel ondergrondse tunnels die de lava snel naar beneden brengen zonder dat zij afkoelt. En er komen steeds lager op de hellingen nieuwe openingen bij.

“Als het zo doorgaat, kan geen enkele wetenschapper, Rambo of marinier de lava tegenhouden”, zei Franco Barberi, de vulkanoloog die de leiding heeft op de Etna, gisteren ongerust na het bericht over de nieuwe openingen.

De boeren die staan te kijken bij het lavafront, op enkele honderden meters buiten de bebouwde kom van Zafferana, zijn bijzonder sceptisch over de pogingen de lavastroom tegen te houden. “Het haalt allemaal niets uit”, zegt een oudere boer met een sombere blik onder zijn pet. “Ze zijn daarboven alleen maar bezig voor hun eigen glorie, om wat experimenten te kunnen doen.”

Het is een cynische opmerking van iemand voor wie de natuur sterker is dan de wetenschap van de mens, en de honderden soldaten die zich hoog op de berg in het zweet werken, zouden er razend over worden. Maar feit is dat ook de vulkanoloog Barberi zegt dat de Etna een soort proeftuin is - om te kijken hoe mensen en bezittingen het best kunnen worden beschermd.

Het traditionele middel tegen de lava is een aarden wal, maar dat helpt vaak niet, zoals ook bij Zafferana is gebleken. Daarom wordt nu geprobeerd de lavastroom een andere kant op te sturen. “De eerste ombuiging ter wereld van een lavastroom is hier tot stand gebracht op de Etna”, heeft Barberi vol trots gezegd tegen het weekblad Europeo. Dat was in 1983. De lava bedreigde de dorpen Belpasso en Nicolosi, zuidelijk van Zafferana. Barberi heeft toen een soort kanaal laten graven naast de lavastroom, waarna de lava via dit kanaal naar een onbewoond gebied wegvloeide.

In dat jaar zijn hierbij voor het eerst explosieven gebruikt. Ook nu spelen deze een grote rol in de pogingen op 2000 meter hoogte blokkades op te werpen voor de lava. Nieuw is dat hierbij enorme stukken gewapend beton worden gebruikt, beschikbaar gesteld door de Amerikanen. Het zijn de blokken die rondom Amerikaanse bases worden gezet ter bescherming tegen terroristische aanvallen.

Veel succes heeft dit nog niet gehad. Ongeveer twee weken geleden zijn vier blokken beton hoog op de Etna in de lavastroom gebracht. Maar dat was weinig meer dan het kietelen van de berg. Binnen een paar uur dreven de blokken op de lava mee naar beneden.

Een nieuwe poging, dinsdagavond, leek meer succes te hebben. Een snoer van betonnen blokken werd in een opening van de ondergrondse tunnel gestort waardoor de lava naar beneden stroomt. “Dit is een historische dag”, riep Barberi. “Het is de eerste keer dat de mens erin slaagt de lava uit zo'n diep kanaal naar boven te laten komen.”

Maar dat was te vroeg gejuicht. Sommige blokken zijn in de enorme hitte gesmolten. De tunnel is er iets door vernauwd, maar niet genoeg. De techniek biedt echter wel perspectief, en gisteren en vandaag zijn er weer grote blokken beton naar boven gebracht door Amerikaanse helikopters om het opnieuw te proberen, op andere plaatsen.

Terwijl veel inwoners van Zafferana hun hoop op de Madonna stellen, komen er regelmatig geologen kijken naar het resultaat van de experimenten. De Etna is als een van de meest actieve vulkanen ter wereld altijd een dankbaar studie-object geweest en is dat nu eens te meer.

“De Derde wereld is vol met vulkanen en met mensen die in de buurt van een vulkaan wonen”, zei de Engelse vulkanoloog Bill McGuire tegen het weekblad Panorama. “Op de Etna wordt de generale repetitie gehouden om in de toekomst miljoenen mensen te redden.”

Barberi heeft gezegd dat de eruptie, begonnen in de nacht van 13 op 14 december, op 2400 meter hoogte, nog lang kan doorgaan. Tot nu toe is er 150 miljoen kubieke meter lava uitgekomen. Niet uitgesloten is dat het record van deze eeuw, 171 miljoen kubieke meter in 1950-51, wordt gebroken.

De lava die nu naar buiten komt op 2400 meter hoogte en uit kleinere openingen lager op de vulkaan, komt van grote diepte. De Etna heeft twee grote ondergrondse bassins van magma, een mengeling van gassen en gesmolten rots: één op twee kilometer, en één op 15 tot 20 kilometer diepte. Wanneer die onder druk komen te staan, doordat het Afrikaanse continentale plat ter hoogte van Sicilië onder het Europese schuift, komt de lava naar buiten.

Dat de schade daarbij relatief gezien beperkt blijft, komt doordat de Etna bijna ieder jaar wel een eruptie kent. Dat is een groot verschil met de andere beroemde vulkaan in Italië, de Vesuvius bij Napels. Het magma dat hier naar boven wordt geperst, koelt vaak halverwege af in bassins. Hierbij verandert de chemische samenstelling. Er komen meer gassen, waardoor het explosieve vermogen toeneemt. Hoe langer een vulkaan als de Vesuvius stil is, hoe gevaarlijker zij wordt. De laatste eruptie is van 1944.

“Er is een verschil tussen leven op de Etna en leven op de Vesuvius”, zegt Barberi. “Op de Vesuvius kan je leven in gevaar komen. Op de Etna loop je op zijn hoogst het risico een huis kwijt te raken.”

Hij zegt het met de distantie van de wetenschapper. De boeren van Zafferana zien hun bestaan bedreigd. “Over het verlies van mijn boomgaard kom ik wel heen,” zegt een man wiens fruitbomen eerder deze week zijn verzwolgen door de lava. “Maar als ik mijn huis kwijtraak, is dat een ramp.” Hij huivert, trekt zijn smoezelige jasje dicht en kijkt gebiologeerd naar de lava, die kraakt, gloeit en rommelt, en centimeter voor centimeter dichterbij kruipt.