Gevangenis "hogeschool van de misdaad'; Bond wetsovertreders wil spreekbuis zijn voor gedetineerden

UTRECHT, 23 APRIL. Wie vertegenwoordigt de gedetineerden in Nederland? Het ministerie van justitie is in verwarring geraakt door een stakingsoproep aan alle gedetineerden door de Nederlandse Gedetineerdenbond (NGB) - die in geen enkele gevangenis tot werkonderbrekingen heeft geleid.

Een woordvoerder van het ministerie: “De heer Vleming van de NGB beweert dat hij gisteren een telegram aan staatssecretaris Kosto heeft gestuurd, maar wij hebben nog niets ontvangen. Bovendien heeft hij bij een eerdere gelegenheid verklaard dat hij ook namens de Bond van Wetsovertreders spreekt.”

De Bond van Wetsovertreders (BWO) heeft zich gedistantieerd van de stakingsoproep, die dinsdag werd gedaan. Volgens de BWO gaat het om een eenmansactie, die is ingegeven door persoonlijke rancune. Drie weken geleden nog had Vleming als woordvoerder van de BWO de gevangenen opgeroepen tot een staking uit protest tegen een veronderstelde maatregel van Justitie om de bezoekuren in het weekeinde af te schaffen. Toen bleek dat er geen sprake was van een algemene maatregel, heeft de BWO die oproep haastig ingetrokken en Vleming verboden nog langer namens de bond te spreken.

Volgens E. van der Maal van de BWO kleeft dit soort "ongelukjes' aan de organisatie van zijn bond. Die kampt met een schrijnend tekort aan actieve leden. Al het werk komt neer op vijf of zes vrijwilligers. “De meeste van onze vijfhonderd leden zitten achter tralies”, zo verontschuldigt Van der Maal hen.

De Bond van Wetsovertreders maakt zich sterk voor de rechtspositie van gedetineerden, probeert hen in de gevangenis te organiseren en helpt ex-gedetineerden bij de problemen die ze ondervinden bij hun terugkeer in de maatschappij. Het is werk dat de reclassering eigenlijk hoort te doen. Maar die heeft geen tijd, zegt Van der Maal - door bezuinigingen. De reclassering is een rapportagefabriek geworden, valt W.J. Jansen in. Bovendien verleent zij enerzijds hulp aan gedetineerden, aan de andere kant rapporteert zij aan Justitie. Dat is een tegenstrijdig belang. Deze ambivalentie bij de reclassering is het bestaansrecht van de BWO.

Van der Maal: “In elke bajes zoeken wij aansluiting bij de gedetineerdencomités. Wij willen een netwerk van contactpersonen aanleggen. En liefst een buitensecretaris, iemand die buiten de inrichting zaken kan regelen voor de gedetineerden. Dat laatste is heel moeilijk.” Jansen: “Verreweg de meesten willen, eenmaal uit de gevangenis, er niets meer mee te maken hebben.”

Van der Maal en Jansen (die zijn echte naam niet wil noemen om niet in de problemen te komen als vormingswerker in een Hervormde Kerk) zitten in het bescheiden kantoor van de BWO in Utrecht. Het is woensdag, de dag dat het telefonisch spreekuur openstaat voor gedetineerden en ex-gedetineerden, hun voornaamste doelgroep. Van der Maal is die dag “structureel” op kantoor.

De telefoon gaat. Van der Maal - een forse grijze baard, twee pennen in zijn borstzak - dient een gevangene in Doetinchem van advies, af en toe bladerend in het Bajesboek van de bond. De jongen uit Doetinchem heeft een ellendig verhaal opgehangen, maar “je moet niet meteen honderd procent geloven wat ze zeggen, dus ik zoek eerst contact met de gevangenis.”

De Bond van Wetsovertreders, opgericht in 1972 “als een meer actiebereide afsplitsing van de Coornhertliga” (die zich sterk maakt voor strafrechtshervorming), heeft zich de laatste jaren minder als actiegroep en meer als vakbond geprofileerd. Daarom stoort ze zich zo aan de acties van Vleming, die zich volgens Jansen vooral richten op de gevangenissen waarin hij ooit heeft vastgezeten. Van der Maal: “Anderhalf jaar geleden hebben wij een gesprek gevoerd met staatssecretaris Kosto, die na afloop liet merken ons als een serieuze gesprekspartner te beschouwen.” De BWO zit in de lift en sinds een jaar hebben ze een heus kantoor.

Voor automatisering kregen ze vorig jaar een eenmalige subsidie van 60.000 gulden. Elk jaar krijgen ze 35.000 gulden uit het vrijwilligersfonds van de reclassering. Daarbij leggen ze elk jaar zelf 3.500 gulden op tafel. Een lid betaalt vijf gulden, wie ook nog het BWO-nieuws wil ontvangen betaalt 35 gulden.

Hun bond is meer dan ooit nodig, vinden ze, gezien de "verrechtsing' in de maatschappij. Men schreeuwt om hardere straffen. “Wij zijn ook tegen criminaliteit, begrijp ons goed. Wij komen niet op voor iemand omdat hij een verkrachter is, maar omdat hij gedetineerd is.” Van der Maal, die in Baarn cursussen "klassejustitie' geeft en goed de weg weet in het Nederlandse rechtsstelsel, heeft 1200 voorlichtingsavonden gegeven. “Ik weet dat de mening van het publiek is verhard, ongenuanceerder is geworden. "Meer politie, meer cellen, harder regime', dat vragen de mensen.”

En plakje voor plakje schaaft Justitie de rechtspositie van de gedetineerde af. In theorie zijn die rechten in Nederland heel goed geregeld. In de praktijk krijgen gedetineerden volgens de bond hun recht vaak niet. De sfeer in de inrichtingen wordt er niet beter op. Jansen: “Ik ben als de dood dat we al te laat zijn. In de gevangenissen zitten steeds meer gestoorde gedetineerden en buitenlanders, dat wil zeggen mensen die onderling moeilijk kunnen communiceren. Dat leidt tot meer spanningen. Daarnaast heb je de harddrugsproblematiek - ik kon in 1969 al van alles krijgen in de gevangenis. En de aidsproblematiek.”

De gevangenissen zijn een hogeschool van de misdaad, concludeert Jansen. Hij weet waarover hij spreekt: eind jaren zestig kwam hij voor een half jaar in de gevangenis omdat hij in bezit was van 60 gram cannabis. Van der Maal komt met een hele rij aan strafbare feiten uit zijn loopbaan: mishandeling, diefstal, heling, inbraak. Na iedere detentie ben je er slechter aan toe, zeggen ze. De BWO is daarom voor "dading' - het afzien door de officier van justitie van vervolging omdat dader en slachtoffer een overeenkomst tot vergoeding sluiten.

“Er komen steeds meer mensen die niets te verliezen hebben. En altijd worden de mensen onderin de maatschappij harder aangepakt. Je wordt kapot gemaakt”, zegt Van der Maal.