"Een grote mond, de lessen verstoren, verbale agressie, spijbelen, nooit huiswerk maken'

"Het enige leuke van school vond ik de pauzes en de vakanties', glimlacht Yvonne (16) en ze trekt diep aan haar sigaret. Zolang ze zich kan heugen is ze met tegenzin naar school gegaan. Al in de kleuterklas vond ze er niks aan. In het eerste jaar van het LBO bleef ze zitten. Ze wilde er vanaf, maar ze was nog leerplichtig. "Ik bleef expres nog een keer zitten', zegt ze, "geen huiswerk maken en veel spijbelen.'

Via de leerplichtambtenaar kwam ze op Het Kompas, een spijbelopvangproject voor tussentijdse schoolverlaters die nog onder de leerplicht vallen. "Dit is de eerste school waar ik graag naar toe ga', stelt Yvonne tevreden vast, "de leraren gaan met je om als vrienden. Maar ze zijn ook streng.'

Het Kompas in Breda is georganiseerd als een school, maar wil niet een nieuw soort onderwijs voor uitvallers worden. Het is een "vluchtheuvel'. Na verloop van tijd moet elke leerling weer elders onder dak zijn. Terug naar school, aan het werk of een combinatie daarvan. In ruim 80 procent van de gevallen lukt dat.

"Goede omgangsvormen, orde en structuur vinden wij belangrijk', legt coördinator F. Rovers uit. "Aan regels wordt hier vrij strikt de hand gehouden. Kom je te laat, dan moet je nablijven. Een grote waffel, bijnamen gebruiken of elkaar bij de achternaam noemen, dat wordt niet getolereerd. Bij fysieke agressie kan een leerling geschorst worden of zelfs verwijderd. Over alles valt hier te praten, maar wij stellen de norm.'

Van de zestig à tachtig chronische spijbelaars die de leerplichtambtenaar lopende het jaar bij Het Kompas aanmeldt, worden slechts twee of drie uitvallers niet toegelaten. "Daar zien wij zelfs geen brood in', zegt directeur Van den Elshout. "Dat zijn jongeren die alles afwijzen en van wie de ouders ook niet meewerken. We kunnen hier veel, maar niet alles.' Rovers zucht: "Er zijn kinderen waar geen enkel systeem op past. Ze willen niets en zijn totaal nergens in geïnteresseerd.'

Toch zijn ze heel wat gewend op Het Kompas. Er komen nogal wat kinderen met gedragsproblemen die zich op hun oude school volstrekt onmogelijk hebben gemaakt. "Een grote mond, de lessen verstoren, verbale agressie tegen leerlingen en docenten, spijbelen, nooit huiswerk maken', somt Rovers op. "Ze zijn schoolmoe en je denkt: laat ze in godsnaam gaan werken.' Maar ze mogen nog niet want ze zijn nog leerplichtig. Veel leerlingen gaan daarom stage lopen. Dan kunnen ze meteen eens uitzoeken welke kant ze uit willen, want een beroepentest zegt ook niet alles. "Ik had hier laatst een jongen die liet zich elke kant oppraten', vertelt Rovers. "De bouw? Ja dat leek hem wel wat. Werken in een supermarkt wilde hij ook wel, en automonteur was misschien ook wel wat. Hij is nu in zijn derde stage. De groothandel was niets, ook de supermarkt beviel hem niet, nu werkt hij als fietsmonteur in een werkplaats en lijkt hij z'n draai te vinden.'

Er zijn op Het Kompas drie groepen van 12 leerlingen van wie de meesten uit het LBO afkomstig zijn. Een enkeling komt van de MAVO. Ze krijgen de gewone vakken, zoals wiskunde, nederlands, aardrijkskunde en geschiedenis. Maar ook verzorging, techniek en informatica staan op het lesrooster. De meeste van deze vakken worden gegeven door een vaste groepsleerkracht.

Daarnaast heeft elke leerling een eigen programma. Yvonne loopt twee dagen per week stage in de bejaardenzorg. Daarvoor was ze zes weken stagiaire in een peuterspeelzaal. Anderen gaan naar een leerwerkplaats of volgen een paar lessen per week op hun toekomstige school. Om alvast te wennen en bij te zijn als ze teruggaan. De gemiddelde verblijfsduur op Het Kompas is tien maanden. De leerlingen komen en gaan het hele jaar door. Frans (15) is na kerst op Het Kompas gekomen. Daarvoor was hij anderhalve maand thuis geweest. Hij zat op het lager agrarisch onderwijs omdat hij "iets met dieren' wilde doen. "Maar het ging me daar een beetje de keel uithangen', zegt hij, "en die dieren vond ik ook niet meer zo interessant. We hebben thuis al parkieten.'

Het liefst zou Frans ontheffing krijgen van de leerplicht want hij wil gaan werken. "Da's leuker en dan heb ik ook nog een paar centen in de zak.' Officieel moet hij nog anderhalf jaar naar school. "Maar ik heb al meer dan tien jaar op school gezeten', rekent hij voor, "dat is tweederde van m'n leven. Nou, dat is wel genoeg.' Op Het Kompas heeft hij het overigens erg naar zijn zin. Hij heeft al stage gelopen in een garage en begint binnenkort als voeger in de bouw. "Op die andere school was het van mond dicht en werken. Hier is tijd voor een geintje.' Hij gaat snel weer terug naar het keuze-uur bromfietstechniek, waar een Zündapp wordt gedemonteerd want de versnellingsbak ligt in de puin. Bromfietsmonteur in ruste Jan Meerdink heeft Het Kompas zijn diensten aangeboden. Hij weet precies hoe hij met de jongens om moet gaan.

Per jaar verlaten ongeveer 23.000 leerlingen jonger dan zestien voortijdig de school. Rond de 1000 worden opgevangen in de 21 spijbelopvangprojecten die er verspreid over het land zijn. Driekwart van hen stroomt terug naar een of andere vorm van regulier onderwijs, veelal in combinatie met werk. Een kleine tien procent gaat meteen werken. Waar de overige 22.000 voortijdige schoolverlaters terechtkomen is niet zo duidelijk. Een deel krijgt ontheffing van de leerplicht, de rest zit waarschijnlijk thuis.

"Alle kinderen die hier komen hebben problemen', zegt directeur Van den Elshout met grote stelligheid. "45 procent van de uitvallers is afkomstig uit éénoudergezinnen en veel kinderen komen uit zwakke sociaal-economische milieus.' Ongeveer 10 procent van de leerlingen komt tenslotte in een internaat terecht. Hun problemen zijn te groot voor het spijpelopvangproject.

Cendy (16) gaat na de zomervakantie terug naar het LBO. Na talloze conflicten met leraren op haar oude school hield ze het daar voor gezien en zat ze vier maanden thuis op de bank. "Ik wou graag architect worden, maar iemand heeft me verteld dat ik dan nog tien jaar naar school moet.' Uit de beroepentest op Het Kompas bleek dat ze het beste met haar handen kan werken. "Nu wil ik na school een videozaak openen, maar dan heb ik wel een middenstandsdiploma nodig.' Ze vertelt dat ze laatst zelf om huiswerk heeft gevraagd, want dat ze zonder papiertje nergens komt is Cendy inmiddels wel duidelijk geworden.