Een dijk voor de kop (4)

Een mooi tochtje voor de komende weken: rijdt van Tiel langs de Waal naar Waardenburg, waar de A2 van Utrecht naar Den Bosch het water overdendert. Dorpjes aan de rivier, Passewaay, Opheemert, Varik, Heesselt, Opijnen. Bloesem, duizend kleuren groen en watergrijs. Stel het geen lente uit. In 1993 heeft het nooit bestaan.

Tiel zelf is een wreed begin van de excursie. Flipje woonde er heerlijk tussen de boomgaarden en aan het water. Verpaupering en dorpse stadsvernieuwing hebben er een monumentje van Kraak noch Smaak van gemaakt. De enige resterende bebouwing met karakter, langs de oude Stadswal, raakt ook uit het zicht. Eerst zou de zeedijk, die het rivierengebied overspoelt, ook daar pal voor de neus komen. Nu dat bij nader inzien niet hoeft, ziet Tiel de kans schoon voor nieuwbouw tussen de rivier en de Stadswal.

Rijdend naar het westen, is nog heel wat dijkland intact te genieten. Maar veel huisjes langs de dijk zijn al weg. Ergens langs de bandijk ligt nog min of meer vergeten het erf van de oude boer Clement. Zijn huis en schuur zijn geverfd met zelfgemaakte koolverf waar een hemels blauw pigment doorheen zit volgens een eeuwenoud recept. Het is altijd een klein gemengd boerenbedrijf geweest. Vruchtbomen en pruimtabak. Clement komt niet meer naar buiten. Straks loopt hier de dooie dijk door het dak. Dan is hij er niet meer.

Verderop ligt het dorpje Neerijnen - in de Ruysdael-klasse - waar het afscheid al zichtbaar is. Na het nodige protest heeft de Stichting Gelders Landschap zich akkoord verklaard met kap van een deel van het mysterieuze oude Van Pallandt-bos. Reclame, reclame: binnen de dijk wordt het "Plan-Ooievaar' uitgevoerd. Het in eeuwen gegroeide uiterwaarden-landschap wordt vervangen door een moerassig "natuurontwikkelingsproject'. Oerbossen en oerossen, alles nieuw. Een zelfregulerend eco-systeem uit het laboratorium in ruil voor echte natuur en cultuur. Gods schepping verbeterd.

Nergens is de kloof tussen de werkelijkheid en de wereld van bestuur en politiek zo groot als bij de "Voortgang rivierdijkversterkingen', zoals het project blijmoedig heet. Toevallig zat vanmorgen bij de post het gedrukte verslag van het laatste mondeling overleg van de Minister van verkeer en waterstaat en de vaste Commissie uit de Tweede Kamer. Je hebt een speciaal verhoogde bril nodig om deze woordenwisseling met droge ogen te lezen.

Neem de gotspe van het VVD-lid in de commissie: “De heer Blaauw had de indruk dat ieder die daaraan behoefte had, kon inspreken op dijkverbeteringsplannen en dat aldus dijkverbeteringen in toenemende mate ingeweven worden in het landschap, zodat de grote meerderheid van de mensen er zich in kan vinden.” De CDA-afgevaardigde Biesheuvel liet zich iets handiger uit: “Het element milieu moet nadrukkelijk worden betrokken bij de voortgang van de rivierdijkversterking.” En: “Ter vergroting van het draagvlak van rivierdijkversterkingen zou een vorm van inspraak goed kunnen zijn.”

De heer Feenstra van de PvdA was ook ter ore gekomen dat de versterkingen in porties kleiner dan vijf kilometer worden aangepakt, zodat de verplichting tot een "milieu-effectrapportage' (MER) omzeild wordt. Hij opperde de vraag “of het niet wenselijk is om alternatieven voor bepaalde dijkversterkingswerkzaamheden zo volwaardig mogelijk uit te werken en om een vast kader voor inspraak te geven. Een MER zou dit mogelijk maken, maar een MER leent zich hier niet voor, omdat de Kamer dijkversterking wenst en dus een nul-alternatief afwijst.”

Eindelijk eerlijkheid: overweging van alternatieven en inspraak zou heel leuk zijn, maar de dijkverzwaring moet doorgaan volgens de oogklepnormen waar de Kamer zich tot nu toe aan heeft opgehangen. En dus doen we het maar niet. Of net alsof.

In 1986 is voor de dijkverzwaring bij Sliedrecht een projectgroep ingesteld die naar varianten op botweg verhogen keek. "Sliedrecht' is sindsdien het paradepaardje van verkeer en waterstaat tegen de milieu-miezemuizers.

Minister Maij schreef in februari van dit jaar aan de Eerste Kamer dat zij wel bereid is “bij wijze van proef” een dergelijke “MER-achtige” aanpak in het midden-Nederlandse rivierengebied te herhalen, als het maar geen tijd kost.

Kortom, de minister is wel bereid iets te doen dat lijkt op de strekking van de wet, als het maar niet ophoudt. Zij houdt zich keurig aan de formaliteiten van de democratie, bij voorbeeld door steeds te herinneren aan de wens van de Kamer om kort na de eeuwwisseling de dijken voor 1250 jaar veilig te hebben. De toon waarop dat gebeurt verraadt echter de rot in het systeem.

Zo antwoordde zij de Tweede Kamer op 25 oktober '91: “De voorbereiding en uitvoering van de dijkversterkingen vinden, zoals de Vaste Commissie voor Verkeer en Waterstaat op 17 juni 1991 tijdens haar bezoek aan het rivierengebied heeft vastgesteld, zorgvuldig, kleinschalig en met een maximum aan inspraak plaats.”

Nee, mevrouw Maij, voorbereiding en uitvoering vinden bot, geheimzinnig, fantasieloos en met een maximum aan intimidatie plaats. Als de leden de vernietiging van de Nederlandse rivierencultuur toen niet zagen, dan hebben zij zich een oor laten aannaaien, hun ogen vol met voorlichting laten smeren.

De Kamercommissie kon niet alles zien op die zonnige juni-dag waarop zij zich naar de rivier liet rijden. De procedures waar het om gaat worden afgewikkeld op stille, regenachtige avonden. Burgemeesters van dorpen worden door de provinciale coördinatiecommissie met honend zwijgen van hun inspraak verlost. Oude mensen worden door grauwe taxateurs hun huisje uitgepraat. Kijk eens naar die nieuwbouw-wijkjes-uit-een-doos voor de gedeporteerden. Er zijn langs de rivieren al meer huizen gesloopt dan tijdens alle overstromingen van de laatste honderden jaren bij elkaar.

Waterschappen zijn functionele verenigingen, die vaak nuttig werk doen. Maar het zijn eenheden van belanghebbenden, corporatistisch wanneer zij in aanraking komen met de bevolking. De provincie Gelderland kan zich daar noch achter Rijkswaterstaat verschuilen als zij nota bene haar eigen provincie verkwanselt. Ook al komt de opdracht uit een verkokerd en op risico-bestrijding gefixeerd stukje parlement in Den Haag.

Democratie is een overtuiging, niet alleen een vorm. Lees het kersverse ontwerp Program van Uitgangspunten van het CDA: “Verantwoord handelen is altijd inclusief van aard. Het verdisconteert de gevolgen van politieke keuzen, ook op langere termijn, in zijn afwegingen.”

In zijn prachtige dissertatie over de ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848, Het lege Land, schrijft de hoogleraar architectuurgeschiedenis, Auke van der Woud: “Het onland eiste veel van zijn bezoekers: doorzettingsvermogen, geduld, taaiheid, soms ontberingen.” Iedereen die zich verantwoordelijkheid voelt voor het Europeees beroemde rivierengebied weet wat de bezoeker nodig heeft. Maar het is het waard, opdat Nederland geen onland wordt.