De ambtenaar moet een "gewone' werknemer worden; Reeks varianten voor overleg over nieuwe arbeidsvoorwaarden

DEN HAAG, 22 APRIL. Na een intermezzo van zes weken gaat minister Dales (binnenlandse zaken) volgende week met de voorzitters van de vier ambtenarencentrales verder onderhandelen over de arbeidsvoorwaarden 1992/1993. In deze periode hebben de tirailleurs van de grootste Nederlandse werkgever en de centrales een aantal bommen op weg naar een akkoord onschadelijk gemaakt.

Medio maart zaten de besprekingen muurvast; het overleg werd na zeven uur onderhandelen voor onbepaalde tijd opgeschort. Dales las een - samen met de centrales opgestelde - verklaring voor “dat naar het oordeel van de centrales de minister van binnenlandse zaken met een "negatief pakket' de onderhandelingen is ingegaan. Naar het oordeel van de centrales blijkt de salarisparagraaf bijna onwrikbaar vast te liggen”.

Vooral het aanbod van Dales om het salaris van ongeveer 700.000 ambtenaren met 3 procent te verhogen, zette bij de bonden kwaad bloed. De centrales eisen 4,25 procent met verwijzing naar het Gemeenschappelijk Beleidskader 1989, waarin het kabinet beloofde het overheidspersoneel gelijk te behandelen aan de werknemers in de marktsector. Het technische overleg tussen centrales en medewerkers van Dales in de afgelopen weken heeft ertoe geleid dat nu een reeks varianten op tafel ligt, waarbij salarisverhogingen van 3,5 tot 4 procent worden genoemd. Ter illustratie: een verhoging van de salarissen met één procentpunt kost de schatkist ruim een half miljard gulden.

Om het ziekteverzuim te verminderen, wilde Dales ambtenaren één verlofdag per ziekmelding laten inleveren tot een maximum van drie per jaar; verder zou de uitkering worden teruggebracht van 100 naar 90 procent. In het technisch overleg zijn deze "negatieve prikkels' van de agenda verdwenen. De minister van binnenlandse zaken vindt dat de overheid als werkgever geen voorbeeldfunctie hoeft te vervullen nu in de marktsector de aanbeveling van diezelfde overheid massaal wordt "ontdoken'. In het overleg van de afgelopen weken is wel gebleken dat de minister van binnenlandse zaken een principieel voorstander is van het afschaffen van de collectieve regeling voor vervroegd uittreden en de speciale wachtgeldregeling voor werkloze ambtenaren.

Als alternatief voor de Vut wil Dales een systeem van flexibele pensionering. De vervroegde uittreding is volgens haar onbetaalbaar geworden nu de overreserves van het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds - waaruit de Vut werd betaald - uitgeput raken. Bij de centrales bestaat de bereidheid ambtenaren een Vut-premie te laten betalen, conform werknemers in de marktsector. De centrales willen de Vut handhaven om de afslankingsoperaties bij het rijk zonder gedwongen ontslagen te laten verlopen. Dales wil de wachtgeldregeling van ambtenaren aanpassen aan de nieuwe Werkloosheidswet. De uitkering zou het gemiddelde moeten bedragen van het niveau in het bedrijfsleven.

De - nieuwe - inzet van minister Dales wijst erop dat ze stap voor stap de "verborgen' agenda van het kabinet uitvoert: de ambtenaar moet een "gewone' werknemer worden. In het verleden moest voor de "dienaren des Konings' een eigen stelsel van arbeidsvoorwaarden worden gecreëerd, waarmee het overheidspersoneel tegelijkertijd zou worden beschermd tegen de wisselende luimen van de politieke werkgever.

Inmiddels wordt een ambtenaar al steeds meer beschouwd als een gewone werknemer en daarom wil het kabinet met ingang van volgend jaar in acht sectoren (rijksoverheid, onderwijs, defensie, brandweer, politie, provincies, gemeenten en waterschappen) over de arbeidsvoorwaarden onderhandelen. Ook worden met ingang van 1995 alle ambtenaren ondergebracht in de werknemersverzekeringen: Ziektewet, Werkloosheidswet en WAO. De ambtenarenbonden hebben zich tot nu toe steeds verzet tegen het kwijtraken van hun aparte status uit vrees voor een verslechtering van hun arbeidsvoorwaarden.

Omdat de Ziektewet, Werkloosheidswet en WAO nauw met elkaar zijn verweven, wil het kabinet het overheidspersoneel met ingang van 1 januari 1995 “in één keer onderbrengen onder de drie werknemersverzekeringen”. Voor vooral de WW en WAO gaat het om majeure operaties.

Vier jaar geleden is uitgerekend wat de financiële gevolgen zouden zijn wanneer de ambtenaren onder de nieuwe WW komen te vallen. De kosten werden toen geraamd op 1,2 miljard gulden. Sinds 1988 hebben de WW-lasten in de marktsector zich gunstig ontwikkeld tegenover een verslechtering van de wachtgeldregelingen, waardoor de operatie op dit moment “vrijwel budgettair neutraal” kan verlopen, aldus Dales in een nog niet gepubliceerde brief. “Afstemming van de ambtelijke werkloosheidsregelingen op de regelingen in de marktsector (wettelijk en bovenwettelijk) zou een structurele besparing kunnen opleveren van circa 300 miljoen gulden per jaar.” De nieuwe regeling zou 1 april volgend jaar moeten ingaan.

De WAO moet het bestaande invaliditeitspensioen van ambtenaren vervangen. De WAO wordt gefinancierd via het omslagstelsel; ieder jaar worden de premies afgestemd op het totaal van de uitkeringen. Bij het invaliditeitspensioen wordt de uitkering betaald uit gespaarde bedragen (premies) en rente: het kapitaaldekkingsstelsel. Wanneer ambtenaren onder de WAO vallen komt deze "spaarpot' bij het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds vrij. Volgens schattingen van het ABP gaat het om een bedrag van 15 à 20 miljard gulden. Een groot gedeelte hiervan moet worden gebruikt - conform de marktsector - voor bovenwettelijke uitkeringen. Maar bij het ABP gaat men ervan uit dat er nog een “substantieel bedrag” overblijft.

Minister Dales zou dit geld kunnen gebruiken voor de verbetering van de arbeidsvoorwaarden. Ze kan het ook gebruiken om de verwachte tekorten bij de oudedagsvoorzieningen van ambtenaren aan te zuiveren. De kabinetten-Lubbers hebben systematisch te weinig pensioenpremie aan het ABP afgedragen. Het tekort wordt geschat op ongeveer 20 miljard gulden.

Het kabinet wil het ABP privatiseren, maar de ambtenarencentrales hebben de boot steeds afgehouden, omdat ze eerst een goede oplossing willen hebben voor de "negatieve bruidsschat'. De reserves die vrijkomen wanneer de ambtenaren worden ondergebracht onder de werknemersverzekeringen kunnen als katalysator fungeren. En ondanks hun afwachtende houding hebben de centrales ook een groot belang bij een snelle privatisering van het ABP, want het is een van de laatste hindernissen op weg naar een moderne vorm van arbeidsvoorwaardenoverleg. De arbeidsvoorwaarden worden nog steeds centraal vastgesteld. Dat heeft een enorme verstarring van de beloningsstructuur voor de ambtenaren tot gevolg en staat een modern personeels- en loopbaanbeleid in de weg. Het akkoord dat Dales binnenkort met de centrales wil sluiten, is de opmaat voor een eigentijds arbeidsvoorwaardenoverleg.