Ted Brandsen (33) danste tien jaar voor Het ...

Ted Brandsen (33) danste tien jaar voor Het Nationale Ballet en is nu choreograaf. Vorig jaar maakte hij nog een ballet met twintig dansers voor Het Nationale Ballet. Onlangs werd hij door Hans van Manen voorgedragen om een choreografie te maken voor het Staatsballet in Instanbul. Deze week begonnen de repetities. Op de eerste orkestsuite in C-groot van J.S. Bach.

Vrijdag 10 april

Om half tien les op de academie van Het Nationale Ballet in het Muziektheater. Lijk wel gek om zo vroeg op te staan. Het is zeker twaalf jaar geleden dat ik om deze tijd aan de barre moest staan, en nu hóeft het niet eens. Maar omdat Het Nationale Ballet met vakantie is, is er af en toe een studio vrij waarin ik wat dingen voor mijn nieuwe stuk kan uitproberen en het is prettiger samen met anderen een les te doen dan alleen.

In de gang hangt een recent interview met Hans van Manen waarin hij zegt dat je choreografie niet in je eentje op een zolderkamertje kunt doen. ""Het gaat om communicatie.'' Hij heeft gelijk, natuurlijk. Ik kan ook niet wachten om te beginnen met de dansers. Wel moet je een nieuw stuk thuis goed voorbereiden. Zeker in dit geval, nu ik een stuk ga maken voor een groep dansers die ik niet ken en wiens taal ik niet spreek, en ik daarvoor maar vier weken de tijd heb met per dag zo'n twee tot drie uur repetitie, als ik geluk heb.

De afgelopen weken thuis veel naar de muziek - Bach's Eerste Orkestsuite in C-groot - geluisterd om ideeen op te doen. Daarnaast de partituur uitgeplozen en mijn eigen (schaduw)partituur gemaakt - tellingen, fraseringen, vloerpatronen, rare plattegrondjes met kruisjes en stippellijntjes. Het is briljante muziek die fantastisch in elkaar zit. Moet alleen goed uitkijken dat ik niet teveel op die muziek ga leunen, dat ik er mijn eigen antwoord op geef.

Probeer in de studio passen uit, verzamel materiaal dat ik al dan niet zal gaan gebruiken, maar loop ook veel rond om alleen te luisteren. Het werkt anders in zo'n grote ruimte. Weet nu ongeveer hoe het begin is, waar het geheel naartoe gaat en wat er onderweg allemaal kan gebeuren. Een globale landkaart dus. Maar veel is nog terra incognita, dat pas samen met de dansers ter plekke in de studio ontdekt kan worden.

Net als ik bedenk dat het wel genoeg is voor vandaag, komen Bruno Barat en Marieke Simons de studio overnemen. Zij werken aan een stuk van Bruno waarmee zij volgende week naar het choreografieconcours in Tel Aviv zullen gaan. Hoop dat zij het daar goed zullen doen. Verder bezig met het afwikkelen van andere dingen en reisvoorbereidingen. 's Avonds heerlijk Vlaamse pot gegeten bij Belgische vriendin.

Zaterdag

Waarom moet ik ook altijd op de dag voor vertrek naar de kapper, boeken kopen, aspirine halen en dán pas blijkt dat alle sokken gaten hebben en mijn favoriete T-shirts nog gewassen moeten worden. Ren de hele tijd van de ene naar de andere winkel, maak ook nog eens het huis schoon omdat er logées komen als ik weg ben. Word helemaal gek van mezelf, van al het poetsen en boenen en vlucht laat in de middag naar vrienden waar wij in de tuin wodka-tonic drinken en de nieuwe baby bewonderen. Dan pas begin ik weer een beetje normaal te worden.

Thuis de laatste brieven schrijven, pakken en even langs bij vriendin boven. Tussendoor telefoontjes van vrienden, mijn zus, mijn ouders die voor de katten zorgen totdat mijn man (vriendje) terug is, en uiteindelijk belt hij zelf ook vanuit Frankrijk waar hij al een week is. Iedereen wenst mij een goede reis, veel geluk en is reuze benieuwd naar hoe het daar in Istanbul zal zijn.

Anders ik wel. Een half jaar geleden wist ik amper dat het Staatsballet van Istanbul bestond, laat staan dat ik kon vermoeden dat ik hier een ballet zou gaan maken. Hans van Manen was de eerste die mij er over vertelde. Ik kwam hem tegen bij een voorstelling van het Nederlands Danstheater en hij zei dat hij mij had aanbevolen bij de directrice van het Istanbul Staatsballet, die in het kader van een cultureel verdrag op bezoek was.

Reuze aardig, maar ik reageerde een beetje verbaasd - net zoals ongeveer iedereen aan wie ik dit later vertelde. Van Manen riep meteen dat de groep was opgezet door Ninette de Valois en dus wel oké zou zijn. Prompt de volgende dag belde Geyvan McMillen, de directrice van het ballet. Nadat zij een video van Four Sections - het ballet dat ik in oktober voor Het Nationale Ballet heb gemaakt - had gezien, vroeg zij mij een nieuw werk voor de groep in Istanbul te komen maken. Het leek mij wel spannend. Maar ik wist nog niet wat voor gezelschap dat eigenlijk was, wat voor soort dansers en repertoire zij hadden. Dankzij het ministerie van buitenlandse zaken kon ik begin maart een paar dagen naar Istanbul ter oriëntatie en dat was interessant genoeg om door te gaan.

Ballet in Istanbul bestaat sinds 1947 toen Ninette de Valois, de grande dame van het Engelse ballet (oprichtster van onder meer Royal ballet, Royal Ballet School en Birmingham Ballet), hier een balletacademie oprichtte. Het gezelschap heeft altijd sterke banden gehouden met The Royal Ballet. Ook zijn er contacten met Rusland (Bolsjoi en Kirov). Rem op de ontwikkeling van deze groep is, naast geldgebrek, de ondergeschiktheid aan de Staatsopera waardoor de balletdirectie maar in beperkte mate een eigen beleid kan voeren.

Het theater, het Atatürk Cultural Centre, wordt behalve met de Staatsopera gedeeld met het Staatstoneelgezelschap en het Staats-symfonieorkest, zodat er niet veel ruimte is voor toneelrepetities en balletvoorstellingen. Er zijn er een á twee per week, behalve 's zomers. Wel is er een enorm aantal dansers. Zo'n 105 zijn er in dienst. Maar omdat iedereen een vast contract tot zijn 65ste (?) heeft, komt de helft ervan niet op het toneel. Het repertoire is overwegend klassiek. Pas sinds McMillen anderhalf jaar geleden directrice werd, komen er meer hedendaagse werken. Het wordt dus een hele uitdaging en het lijkt me ook wel spannend om Istanbul te ontdekken.

Zondag

Wat een afgang! Het is hartstikke koud in Istanbul. Vanochtend was het zo'n prachtig weer toen Bob, mijn broer, mij naar Schiphol bracht en wij hadden het er nog over hoeveel beter het zou zijn in Turkije en Italië, waar hij over twee dagen naartoe gaat op reis met collega theater-technici. Nou, mooi niet dus. Als de taxi over het Taksimplein in het nieuwe gedeelte van de stad rijdt, zie ik mensen met winterjassen aan en nóg lopen zij te kleumen.

Veel mannen met snorren, veel dames met hoofddoeken om en zelfs een enkele helemaal in het zwart. Niet voor de eerste keer vraag ik mij af of ik hier wel echt wat te zoeken heb. In het hotel krijg ik een deprimerende kamer in de annex, maar er wordt mij beloofd dat ik morgen een betere krijg. Mét uitzicht, mét tv en minibar en hopelijk met verwarming....

Bel even naar huis en vervolgens probeer ik of Pamela May op haar kamer is. Bij mijn vorige bezoek heb ik haar ontmoet en een heel leuke tijd met haar gehad. Zij was in de jaren '30 en '40 ballerina bij The Royal Ballet naast Margot Fonteyn en Moira Shearer, daarna heeft zij les gegeven aan The Royal Ballet School en over de hele wereld. De afgelopen twee maanden is zij in Istanbul als gastdocente. Zij is er en wij spreken af in het restaurant van het hotel waar wij de enige gasten zijn. ""There's hardly ever a soul here, dear'', zegt zij en ik kan mij voorstellen hoe zij hier wekenlang 's avonds in d'r eentje heeft gezeten met alleen een ober die twee woorden Engels spreekt en een fles wijn op tafel. ""One has to cheer oneself up a little, doesn't one? This place is to gloomy otherwise.''

Zij is zeer geïnteresseerd in mijn plannen en brengt me op de hoogte van wat er in de afgelopen weken is gebeurd, wie er geblesseerd is en wie er juist weer hersteld is. Wij hebben het over Les Sylphides, het ballet dat in première ging toen ik hier in maart was, en zij zegt hoe jammer zij het vindt dat zij niet meer bij de coaching ervan betrokken is geweest. Zij zelf heeft dit ballet nog geleerd van Olga Preobrajenskaja, die in 1908 in het Maryinski theater in St. Petersburg de première danste samen met Pavlova en Nyinski.

Levende geschiedenis. Op haart beurt heeft miss May heel wat dansers van Het Nationale Ballet als leerling gehad en ook Wayne Eagling, evenals de directrice van het Istanbul Staatsballet. Een kleine wereld, die wereld van het ballet. Overal kom je mensen tegen die connecties met elkaar hebben, die les hebben gehad van dezelfde mensen of met dezelfde partners hebben gedanst. En veel valt terug te voeren op de Ballet Russes van Diaghilev.

Maandag

Enigszins (haha) gespannen naar het theater. Geyvan McMillen komt te laat opdagen en put zich uit in verontschuldigingen. ""Problems to solve, always many problems.'' In de loop van de dag zal ik merken wat zij bedoelt. Wij moeten eerst een bezettingslijst maken zodat ik later in de middag kan beginnen met mijn repetitie. Ik wil met veertien mensen werken en van mijn vorige bezoek weet ik ook met wie, alleen ken ik van lang niet iedereen de namen. Daarom ga ik vast naar boven naar de les kijken. Geyvan zal even later volgen zodat wij samen de lijst kunnen opstellen.

Er is maar een studio voor het ballet in het theater. Het heeft een houten vloer en beslaat ongeveer de helft van het toneel, wat zeker zo groot is als dat van het Muziektheater. Wel is er een prachtig uitzicht. Dagelijks zijn er twee lessen na elkaar. Omdat er maar één repetitieruimte is, kan er ook maar aan één nieuwe produktie tegelijkertijd gewerkt worden. Het stuk wat ik nu ga maken, zal pas in het najaar in première gaan. Reuze onhandig.

Als ik binnenkom zijn de dansers, veertig minuten na aanvang van de les, al aan het springen. De meeste dames slaan zich heel goed door de moeilijke en onhandige sprongen en draaicombinaties van de Russische balletmeester heen. Verbaas mij weer over het enorme talent van velen van hen die onder zulke moeilijke omstandigheden zulke goede prestaties leveren. Van het merendeel van de mannen kun je dat helaas niet zeggen. Probeer niet met mijn ogen te knipperen als ik zie hoe sommigen zich door de studio heensmijten en toch nog ongeschonden uit een dubbel tour en l'air komen (""Je kan net zo goed een stel bezemkasten over het toneel smijten'', citaat van Rob van Woerkom).

Maar er zijn er ook een paar die wel goed zijn, waaronder twee die ik niet eerder gezien heb. Als ook de tweede les voorbij is en Geyvan nog steeds niet is komen opdagen, weet ik nog steeds niet wie wie is. Nog geen stap verder dus en over twee uur moet ik al beginnen. Geïrriteerd ga ik naar beneden en inderdaad: more problems. Uiteindelijk komen wij er samen wel achter wie ik wil hebben, maar dan zijn er nog heel wat bezwaren. Knarsetandend ga ik ermee akkoord dat mijn repetitie van vandaag vervalt om eerst alles rond te krijgen.

Koel af in de kantine waar de dansers mij steels bekijken. Zij zijn wel vriendelijk, maar iedereen vraagt zich af wie het nou gaat worden. Weet precies waar zij over praten. Het is nog niet zo lang geleden dat ik in een zelfde positie verkeerde. Vreemd om nu aan de andere kant te staan.

Aan het eind van de middag komen wij er uiteindelijk uit, maar het heeft wel heel wat gekost. Veel van de mensen die ik wil hebben zijn van de jongere garde. Sommigen hebben na jaren solistische rollen nog steeds geen vaste aanstelling. Zij worden per voorstelling betaald en moeten wachten tot er weer een stel oninzetbare dansers de pensioengerechtigde leeftijd bereikt heeft. ""Dat is mijn probleem'', zegt Geyvan. ""Ik heb een grote groep met dansers die ik niet kan gebruiken, geen geld en te weinig voorstellingen. Maar wel een prachtig toneel, enthousiast publiek en een kleine groep met zeer talentvolle jonge dansers.''

Terug in het hotel ben ik blij verrast met mijn nieuwe kamer. Zeer comfortabel en een fantastisch uitzicht over de Bosporus en Üsküdar aan de overkant. Als ik het balkon opstap, begint de muezzin van de nabijgelegen moskee met zijn oproep tot het gebed. Al snel gevolgd door anderen tot een soort quadrafonisch echo-effect bereikt is. Dan begint de zon door te breken. Wordt het toch nog leuk.

Dinsdag

Pijnlijke situaties: tijdens de les wordt de bezettingslijst in een hoek van de studio opgehangen. Meteen is alle aandacht weg van de oefening en verdringt iedereen zich voor het bord. Enkele opgewonden gezichten, veel heftig gefluister en gesis, een paar dansers pakken woedend hun tassen en slaan de deur achter zich dicht. Soms komt het goed uit dat ik geen Turks spreek of versta.

Discreet maak ik mij uit de voeten. Een oudere danseres komt later met mij praten. Vroeger deed zij solistische rollen. Sinds de nieuwe directie is zij steeds verder gedegradeerd en dan nu, tweede bezetting voor het groepswerk. Ik begrijp haar situatie maar kan het ook niet helpen dat de jongere generatie echt zoveel beter is. Dit soort dingen komt voor in elk balletgezelschap en hoe tragisch en frustrerend het ook is: bijna iedereen wordt op een gegeven moment voorbijgestreefd door jongere dansers. Voel hier in ieder geval niet de verantwoordelijkheid om het iedereen naar de zin te maken.

Om drie uur eindelijk de eerste repetitie. Altijd heel erg spannend. De studio is vol met mensen. Niet alleen de veertien dansers van de eerste cast, ook de tweede en veel dansers die alleen even komen kijken wat dit zal zijn. Ik heb maar liefst twee balletmeesteressen (repetitors) toegewezen gekregen. Dan is er nog de choreologiste die alles wat ik doe voor het nageslacht vastlegt, en zelfs een meneer die de bandrecorder voor mij bedient. Ook de rest van de artistieke staf is aanwezig. Een heel publiek dus.

Begin met uit te leggen wat wij gaan doen en moet na elke zin even wachten totdat een danseres die half Engelse is mijn woorden vertaald heeft. Want de meesten spreken niet of nauwelijks Engels. Ook de balletmeesters niet, trouwens. Praktisch.

Dan begint het echte werk. Omdat ik goed voorbereid ben, komen wij al snel een heel eind. Het begin is wat passen betreft ook niet heel erg moeilijk, het gaat meer om groepspatronen en invulling van de ruimte. Aanvankelijk kijken een paar mensen dan ook een beetje sceptisch. Is that all there is? Tot zij doorkrijgen hoe moeilijk het is om die "simpele passen' goed te doen. Zij moeten ook veel meer tellen, op elkaar letten en nadenken dan zij gewend zijn te doen.

Na een goed uur geef ik ze even pauze. Iedereen grijpt meteen naar een sigaret. De anti-rooklobby is in Turkije nog niet doorgedrongen. Een man in uniform komt thee brengen voor de hoogwaardige choreograaf en voor leden van de artistieke staf. Als wij doorgaan en de dingen steeds ingewikkelder worden, is er opeens chaos. Niet alleen "mijn' twee balletmeesteressen, ook de drie anderen en Geyvan zelf is druk bezig uit te leggen wat ik bedoel. Alle dansers zijn heftig in discussie en ik weet niet eens waar het over gaat.

Tijd om in te grijpen. Vriendelijk doch zeer dringend verzoek ik iedereen hun bek te houden en laat het Engelse meisje uitleggen wat het probleem is. En inderdaad: foutje van mijn kant. Om half zes bedank ik iedereen en stuur ze naar huis. Lekker gewerkt en goed opgeschoten. Meer gemaakt dan ik gepland had.

Na een korte pauze terug in de studio om de repetitie van morgen voor te bereiden. Helaas blijkt deze bezet door dansers die samen met een aantal free lance-mensen een modern gezelschap opgericht hebben. Tot een uur of tien zijn zij elke avond bezig. Een dubbele baan dus. In de operastudio rommel ik tussen de foeilelijke decorstukken nog even door.

In een euforische stemming terug naar het hotel om te douchen. In het theater werken de douches niet. Veel soldaten, busladingen schoolkinderen in uniform zijn op het Taksimplein ter gelegenheid van het staatsbezoek van Mitterrand. De Turkse autoriteiten zijn doodsbang voor een aanslag van de BKK, de Kurdische nationalisten, zeker nu Mitterrand heeft laten weten hun streven naar een onafhankelijke staat niet te ondersteunen. Ga voor de derde opeenvolgende avond met Pamela mee eten, ditmaal Turks. Zij is blij een compagnon te hebben. Als oudere dame gaat zij niet graag alleen naar een restaurant. Wij bespreken de dag en zij vertelt prachtige verhalen over Parijs in de jaren dertig en over grote feesten in India in de nadagen van de Britse raj.

Woensdag 15 april

Vanochtend ontvangen door de heer Okan Demires, de Algemeen directeur en generaal intendant van de Istanbul Staatsopera en ballet. Een hele eer, want hij is niet voor iedereen te spreken. Voordat wij de dubbele gecapitonneerde deuren door mogen, moeten wij eerst een tijdje antichambreren onder toezicht van zijn twee vierkante, strenge secretaresses. Plechtig worden de contracten getekend die Geyvan gisteren woord voor woord heeft moeten vertalen. Geschreven vertalingen zijn niet voorhanden. Daar doen wij niet aan. Een van de bepalingen is dat ik bij slecht gedrag overgedragen zal worden aan het Nederlands Consulaat. Ik vraag mij af wat ik dáárvoor zou moeten uithalen.

Wij zitten op lage stoelen en moeten opkijken naar de heer Demires die achter een imposant mahoniehouten bureau zit. Nadat Geyvan zijn officiële welkomstwoorden heeft vertaald, stort zij zich in een lang verhaal waarvan ik alleen begrijp dat het over neerwaartse spiralen gaat. Minzaam knikkend en tut-tuttend luistert de grote man toe, onderwijl in zijn kleine glaasje thee roerend.

Wij krijgen niks. Daar zit ik dan in mijn balletkleren. Ik moet denken aan een foto die gisteren in de krant stond van een 17de eeuws schilderij van sultan Ahmet III die gezeten op zijn troon Franse diplomaten ontvangt en ik moet de hevige aanvechting onderdrukken om iets debiels te gaan doen. Later probeer ik een rustig plekje te vinden om mij te concentreren op de repetitie maar dat is in dit gebouw onmogelijk. De kantine is een soort volksrestaurant met luid pratende eters en heen en weer dravende obers die bestellingen naar de keuken roepen. Op de lange stenen gangen rennen loopjongens af en aan, zijn ontwerpers en technici heftig in gesprek en wordt het geluid van typemachines, piano's en elektrische zagen gemengd met dat van opera-repetities en zanglessen.

Naast mij is een tenor aan het schreeuwen, even verderop is een pianist voor de 26ste keer bezig met hetzelfde stukje Notekraker en aan het andere eind van de gang wordt blijkbaar een sopraan gekeeld. Heel Instanbul is zo: druk, overvol, lawaaierig, smerig, stoffig. Er wonen hier tien miljoen mensen en de smog is soms zo erg dat je de overkant van de Bosporus niet kunt zien. In het begin was dit een shock en werd ik gek van al die herrie en van de chaos. Nu begint het al te wennen en krijg ik er steeds meer lol in.

De repetitie is weer een goeie. We zijn aan een snel gedeelte toe voor vier groepen tegelijkertijd die verschillende dingen doen. Canon- en fugavormen. Ingewikkeld te organiseren en aanvankelijk hebben ze moeite met de snel verplaatsende passen en rare off balance-posities, maar als blijkt dat het klopt, dat alles bij elkaar komt, beginnen ze allemaal te klappen en te roepen. Niet zozeer voor mij maar voor zichzelf en voor elkaar. We kunnen het, het werkt! Bekaf en kreupel pas om half acht het theater uit. Morgen weer een lange dag. Eerst word ik miljonair want mijn salaris wordt betaald in Turkse lira's, daarna besprekingen met decor- en kostuumontwerpers. Heb al prachtige ontwerpen van François Noel-Serpin met wie ik vaker gewerkt heb, maar die kan niet betaald worden. De ontwerpers hier zijn allemaal in vaste dienst en moeten aan het werk gezet worden. Zal zeer diplomatiek moeten zijn om zijn ontwerpen er toch door te krijgen. Het ziet er niet naar uit dat ik heel veel van Istanbul zal zien. Maar momenten als vanmiddag in de repetitie maken alles de moeite waard. Nog vier weken te gaan.