Steeds meer markt

Het loopt tegen achten in de ochtend. De veemarkt in Zwolle is zo goed als gedaan. Een schonkige, oude koe heeft andere plannen voor haar laatste dag, maar wordt met stokslagen de vrachtwagen in gejaagd. Voor een bescheiden 4,90 per kilo geslacht gewicht moet zij zich laten welgevallen dat de handelaar wat kort bij de kont is geworden. Zijn dag is lang geleden begonnen.

De aanvoer was gisteren slap. Dat heeft meer met Goede Vrijdag te maken, dan met de zuivelstaking die het produkt melk en de producente koe de afgelopen dagen zo prominent in het nieuws heeft gebracht. Vorige vrijdag, op tijd voor het paas-diner, maakten 8788 dieren de tocht naar de IJsselhallen in Zwolle, met Den Bosch de grootste veemarkt van het land.

Van boven zien die duizenden bruine, zwarte en witte ruggen er berustend uit. Zich rustig vertredend in eigen en andermans poep wachten zij het onvermijdelijke af: tweederde zal de avond niet halen. De rest krijgt in een andere wei of stal nog enig uitstel van executie.

De veemarkt is geen gesprekscentrum voor dier en maatschappij. Mannen in vettige, lange jassen, lopen tussen de onafzienbare rijen runderen, schapen en varkens. Kijken is de grootste kunst. Bij het betere "gebruiksvee' bevoelen zij mogelijke aankopen op strategische plekken. De mindere kwaliteit wordt groepsgewijs verhandeld. De onderhandelingen worden - voor de leek overzichtelijk - nog steeds afgerond met het gericht en stevig slaan op elkaars handen. Vrienden en rivalen zien aandachtig toe op dit ritueel. De welgevulde kelnersbeurs, aan een ketting hangend om de nek, wordt niet direct getrokken. Betalen komt later.

Een grote man in beige stofjas, een stompje sigaar in de mond, loopt tussen de varkens rond met een gemoedelijk soort ontevredenheid. De heer Brouwer koopt al jaren in voor de vleesverwerkende industrie. Op zijn deel van de markt is de prijs te hoog, zegt hij: 3,10 per kilo. Zijn klanten betrekken van hem overjarige modellen biggen en beren; straks zullen die worst zijn. De olijke varkentjes die zij voortbrachten zijn tegenwoordig een confectie-artikel dat niet op de markt maar "op monster' wordt besteld, met vaste specificaties en bekende prijzen.

De veemarkt in Zwolle is eeuwen oud. Traditie bepaalt wat men doet en laat. De handelaren hebben van oudsher een voorkeur voor plassen en parkeren in de belendende buurt, liever dan in de daartoe ingerichte faciliteiten van de markt. Hun enige concessie aan de moderne tijd lijkt hun automobiel. De oude Mercedes is over het algemeen vervangen door de nieuwere BMW uit de 5- en 700 series.

Schijn bedriegt. De veemarkt, met een omzet van een half miljard gulden per jaar, heeft het niet makkelijk. Grote veranderingen zijn onvermijdelijk. Dat weten directie en eigenares, de gemeente Zwolle. Daarom hebben zij in 1989 20 miljoen geïnvesteerd om de markt te overdekken, zodat nu 's middags 2000 mensen examen boekhouden kunnen doen waar 's morgens Debora 254 nog stond te wachten op kopers.

Eén van de moderniseringen van de Zwolse markt is overigens dat Debora niet meer hoeft te komen op gewone marktdagen. De omzet op alle Nederlandse veemarkten staat de laatste jaren sterk onder druk. Bij ongewijzigd beleid zijn dalingen met meer dan dertig procent waarschijnlijk. De EG moet de overschotten gaan terugdringen, de milieuschade van de opgefokte veestapel vraagt steeds dringender om beperkende maatregelen en "het getrek aan die beesten' wordt maatschappelijk minder makkelijk aanvaard.

Zwolle heeft daarom grootse plannen. Een ervan is maandelijkse veilingen voor het beste "fok- en gebruiksvee'. Eigenaren hoeven hun mooie koeien niet meer aan het gedrang van de markt bloot te stellen. De superkoeien worden met stamboom en al in een catalogus opgenomen. Jitske is bij voorbeeld voor 62 procent Holland Frisian, een zeer populaire Amerikaanse variant die blijkt uit voorouders als Ocean View Sexation en Free Astro Anna.

Zwolle maakt van die veilingen iets aparts, een dagje uit voor het gezin, met mooie prijzen die voor echte athleten onder de koeien kunnen oplopen tot 25.000 gulden. Roze geverfd zaagsel, zoals op Amerikaanse veilingen, doet men nog niet, al lichten de uiers daar prachtig van op. Op zulke veilingen worden nu ook regelmatig diepgevroren Amerikaanse embryo's aangeboden (3000 gulden, geld terug als het een mannetje is). De actiegroep Lekker Dier is daar geen voorstander van.

De plannen gaan verder. Nu dragen boeren en handelaren bij iedere verkoop nog een "schets' en keuringsgegevens van de verkochte koeien over. De veemarkt wil binnen afzienbare tijd graag een computergestuurd systeem aanbieden dat na aflezing van de streepjescode op de oormerken overdracht van "kentekenbewijs en APK-keuring' elektronisch afhandelt.

Zoals het ook mogelijk moet worden nauwkeuriger normen voor het vee te ontwerpen zodat van alle aangeboden rassen en soorten de gegevens vóór de marktdag in een databank beschikbaar zijn. Geïnteresseerde kopers kunnen dan in een oogopslag zien of er geschikte Blonde d"Aquitaines of Piemontezen bij zitten. "Tele-vending', kopen via het scherm, is de laatste mogelijkheid om de markt te redden, ook al wordt zij daarmee gedeeltelijk onzichtbaar.

De melkplassen op straat en de vrije uitgifte de dag erna hebben deze week de afhankelijkheid van de boerenstand weer eens geïllustreerd. "In de oorlog stonden velen van hen ook klaar voor de hongerige stedeling', en dat soort sentimenten. Meestal zijn boeren in de publieke opinie de grote milieuvervuilers. Jaarlijks incasseren zij in heel Europa 70 miljard gulden prijs-subsidie, - ook al jaren een onhoudbare verwording van het eens zo vooruitziende landbouwbeleid van de EEG.

Eens moeten meer realistische marktverhoudingen terugkeren in het Europese eten en drinken. Gelukkig zit daar enige beweging in. Dat bewijzen de veemarkten van Nederland, zoals die van Zwolle. Daar wil de gemeente proberen, in navolging van Den Bosch en Leeuwarden, de markt nog dit jaar te privatiseren. Dat moet de kosten beheersen en de slagvaardigheid van de markt vergroten, terwijl de gemeente minder risico loopt.

Zelfs in de met prijsgaranties verwende wereld van de agri-business wordt de markt schoorvoetend omhelsd. Zoals het nieuwe CDA-program verlangt: de overheid kan zich steeds meer "concentreren op haar kerntaken'. En door de vingers zien dat bij de ingang van de IJsselhallen illegaal vier reusachtige paashazen te koop zitten. Er komt steeds meer markt.