SOVJET BLOK

Twilight of Empire. Inside the Crumbling Soviet Bloc door Robert Cullen 310 blz., Atlantic Monthly Press 1991, f 57,- ISBN 0 87113 472 1

Het idee is aardig, maar de uitwerking is mislukt: een analyse van het uiteenvallen van de Sovjet-Unie vanuit het perspectief van de periferie. Robert Cullen is voormalig correspondent van Newsweek in Moskou en hij was in Roemenië, Letland, Litouwen en Transkaukasië om de desintegratie en, hoewel hij zich daar op dat moment nog niet van bewust was, de ondergang van het multinationale rijk te beschrijven.

De geschiedenis ligt op straat, de journalist is ter plekke en bovendien gezegend met een vlotte pen en toch lukt het niet. Twilight of Empire onderscheidt zich niet wezenlijk van de meeste recente journalistenboeken over de (voormalige) Sovjet-Unie. Het is een goed geschreven mengeling van aardige anekdotes, voornamelijk willekeurige ontmoetingen en tamelijk oppervlakkige waarnemingen. De enige reden waarom het boek een bijzondere vermelding verdient, is het uitgangspunt van de auteur, vastgelegd in de ondertitel: ""inside the crumbling Soviet bloc''.

Een van de meest cruciale, en wat mij betreft raadselachtige besluiten die Gorbatsjov en de zijnen hebben genomen, is de "vrijlating' van de onderworpen staten in Centraal- en Oost-Europa. Talloze specialisten, zowel in West als Oost, hebben er telkenmale op gewezen dat de controle over Oost-Europa van elementair belang was voor Moskou en dus onmogelijk zou worden opgegeven. De duurzaamheid van het "buitenrijk' zou mede bepalend zijn voor de stabiliteit van het "binnenrijk', de Sovjet-Unie zelf.

Het eerste deel van de redenering bleek onjuist, het tweede deel wellicht niet. Het kan niet anders dan dat de nationalistische bewegingen in de Baltische staten, de Kaukasus en elders in de Sovjet-Unie zich enorm gesterkt zagen in hun opvattingen en aspiraties, toen bleek dat het Kremlin bereid was de Pax Sovietica op te geven.

Maar: waarom is de controle over Oost-Europa, de buit van de Tweede Wereldoorlog, opgegeven? Cullen komt niet erg ver. Hij maakt melding van een ""gevoel van fatalisme en vermoeidheid'' enerzijds en een ""atmosfeer van morele wedergeboorte'' anderzijds, die de Sovjet-leiders in de loop van 1988 zouden hebben doen besluiten dat ze zich in het vervolg niet meer in de binnenlandse aangelegenheden van buurstaten zouden mengen. Het was vooral een moreel besluit, concludeert de auteur. ""The Gorbachev leadership (...) thought it was the right thing to do.''

Deze conclusie van Cullen is typerend voor de analyse in Twilight of Empire. Die is evenmin onzinnig als scherpzinnig, evenmin verrassend als origineel, maar voornamelijk oppervlakkig en nogal voor de hand liggend. Daar is niets op tegen, maar het voegt weinig toe aan de massa berichten, reportages en beschouwingen die de afgelopen jaren over het voormalige communistische deel van Europa zijn verschenen.