'Nieuw' Rusland komt in opera Moussorgski in zich

Chovansjtsjina, Maandag, Nederland 3, 14.00-16.55 uur.

Het verhaal van het Russische volk is een eeuwige litanie van leed en ellende, van strijd en onderdrukking, van wisselingen aan de top en blijvende treurigheid aan de basis: de gebeurtenissen van de afgelopen jaren, maanden, weken en zelfs dagen bewijzen het opnieuw. De beraadslagingen in het Russische volkscongres, het aftreden en daarna weer aantreden van de Russische regering en de verwoede pogingen van president Jeltsin achter de schermen om zijn presidentiële volmachten te behouden, ze zijn even lastig uit te leggen als de gebeurtenissen in de opera Chovansjtsjina van Modest Moessorsgki, die de NOS maandag uitzendt.

Niet alleen de moeizame ontstaansgeschiedenis lijkt al even typisch Russisch als die van bij voorbeeld Life with an idiot van Alfred Schnittke, ook het leven van Moessorgski lijkt op een personage van Dostojevski: de telg uit een adellijke familie die alleen pianoles kreeg maar een briljant, zij het door zijn ruige stijl goeddeels onbegrepen componist bleek, stierf net na zijn 42ste verjaardag aan de gevolgen van alcoholmisbruik.

De opera's Salammbô, Het Huwelijk, Chovantsjtsjina en De Jaarmarkt van Sorotsjinski bleven alle onvoltooid achter. Alleen Boris Godoenov, waarvan Moessorgski verschillende versies had moeten maken, was af, maar werd pas populair in de nogal gladde instrumentatie van Rimski-Korsakov, die ook Chovansjtsjina bewerkte. De Chovansjtsjina, zoals die nu is te zien in een door Claudio Abbado gedirigeerde uitvoering van de Weense Staatsopera, werd grotendeels geïnstrumenteerd door Dmitri Sjostakowitsj, de laatste acte is van Igor Strawinsky.

Chovansjtsjina kan men niet alleen muzikaal zien als een vervolg op Boris Goedoenov, een verhaal over de strijd om de macht in de Tijd der Troebelen, aan het eind van de zestiende eeuw. Chovansjtsjina speelt een eeuw later - deels op hetzelfde plein voor het Kremlin - en gaat over de strijd die voorafgaat aan het optreden van tsaar Peter de Grote. We zien de opstand van de Streltsi, soldaten onder leiding van Ivan Chovanski, die tsarina Sofia aan de macht brachten. Zij worden daarin bijgestaan door de "Oud-Gelovigen' onder leiding van Dositheus, maar uiteindelijk verliezen zij van de aanhangers van Peter de Grote. Een nieuw, op het Westen en zelfs op Zaandam gericht Rusland komt in zicht. De Oud-Gelovigen wacht de brandstapel.

De enscenering van Alfred Kirchner doet op fraaie wijze recht aan de contrasten die Moessorgski aanbrengt tussen het kleine en het monumentale, het individuele en het massale, het volkse en het officiële, tezamenkomend in indrukwekkende finales. Een live opname met een deels andere cast verscheen op cd bij Deutsche Grammophon: 429 758-2.