ELIZABETH NIETZSCHE; Een dodelijke combinatie van domheid en wilskracht

Forgotten Fatherland. The Search for Elizabeth Nietzsche door Ben Macintyre 256 blz., geïll., Macmillan 1992, f 66,85 ISBN 0 333 55914 2

Naaste familieleden van grote persoonlijkheden hoeven in de regel niet lang te wachten op hun eigen levensbeschrijving, maar weinig biografen hebben tot nu toe hun vingers aan Elizabeth Nietzsche (1846-1935) willen branden. Wie Ben Macintyre's Forgotten Fatherland. The Search for Elizabeth Nietzsche leest, begrijpt al snel waarom. De zuster van de filosoof met de hamer koesterde niet alleen haar leven lang ideeën die een normaal mens tegenwoordig met geen tang aan zou willen pakken, maar haar persoonlijkheid lijkt bovendien een voor een biograaf essentiële dimensie te missen. Gezien vanuit deze tijd verschijnt Elizabeth Nietzsche als een karikatuur van de Slechte Duitser: ze dweepte met Wagner en de Duitse volksziel, was antisemitisch tot op het bot en verloor als bejaarde vrouw hart en ziel aan Mussolini en Hitler.

Het eigenaardige is dat die karikatuur van dichtbij geen karikatuur blijkt te zijn. Achter de afschrikwekkende en absurde publieke figuur Elizabeth Nietzsche gaat geen andere persoonlijkheid schuil die dwingt tot nuancering. Een empathisch biograaf die op zoek gaat naar heftige innerlijke tweestrijd, twijfel, angst- en schuldgevoelens, komt bij haar bedrogen uit. Tot aan haar dood toonde ze zich in alles een monster van rechtlijnigheid, een vrouw die zich door niets en niemand van haar stuk liet brengen, en al helemaal niet door zichzelf.

Van die dodelijke combinatie van domheid en wilskracht gaat wel een fascinerende werking uit. Tussen de regels van Forgotten Fatherland geeft Macintyre herhaaldelijk blijk van zijn ontzag voor zoveel blind doorzettingsvermogen. Nietzsches zuster was één van die vrouwen die de boodschap verkondigden dat het de taak van de vrouw was dag en nacht klaar te staan voor haar man en zich vervolgens zelf niets aan die opvatting gelegen lieten liggen. De twee mannen die haar leven ogenschijnlijk beheersten, haar echtgenoot, de beruchte antisemiet Bernhard Förster, en haar broer Fried-rich, werden in werkelijkheid beiden slachtoffers van haar luid beleden opofferingsgezindheid.

Forgotten Fatherland is een geslaagde mengeling van biografie en reisverslag. Macintyre, een jonge Britse journalist, die ook meewerkte aan de gelijknamige, tweedelige documentaire die de BBC onlangs uitzond, raakte geboeid door de bizarre verhalen over Nueva Germania, de "edel-Germaanse' kolonie die Förster in 1886 samen met Elizabeth in het oerwoud van Paraguay stichtte. Wat er van dat project geworden was, werd in geen enkel boek over Nietzsche duidelijk vermeld.

RASZUIVERHEID

Macintyre besloot zelf te gaan kijken of de nazaten van de eerste veertien kolonistengezinnen de idealen van de stichters trouw gebleven waren en of ze de door hen zo hooggeschatte raszuiverheid meer dan honderd jaar na dato hadden weten te behouden. In zijn boek wisselt hij soms hilarische beschrijvingen van die tocht naar dat vergeten Vaterland af met de ongelofelijke geschiedenis van Elizabeth en haar kolonie.

Bernhard Förster was een fervent nationalist en antisemiet wiens denkbeelden uiteindelijk zelfs Wagner te ver gingen. Hij had Elizabeth in Bayreuth ontmoet in de tijd dat Nietzsche zelf daar al persona non grata was geworden. Het antisemitisme was bij Förster uitgegroeid tot een obsessie (hij leurde bij Bismarck met petities die vrijheidsbeperking van de joden eisten en werd in elkaar geslagen toen hij een keer in de tram joods-uitziende passagiers beledigde). Een beschouwing van zijn idool Wagner, waarin deze de wedergeboorte van Duitsland aankondigde door middel van kolonisatie, bracht hem op het idee een "raszuivere' gemeenschap in het bij Duitse kolonisten populaire Paraguay te stichten. De Duitse cultuur, verkondigde hij, verkeerde in de greep van het vermaledijde jodendom en was reddeloos verloren; alleen door met volbloed Ariërs opnieuw te beginnen, kon het vaderland een nieuwe toekomst krijgen.

Elizabeth, wiens stramme ideeën over ras en natie nooit enige weerklank hadden gevonden bij haar geliefde broer, raakte in vuur en vlam en besloot Förster op zijn expeditie als zijn vrouw te vergezellen. Haar verwoede pogingen om Nietzsche zover te krijgen met hen mee te gaan, bleven zonder resultaat. Zelfs haar aanbod om een lapje grond in het nieuwe vaderland naar hem te vernoemen, werd afgeslagen. Friedrich was verknocht aan zijn zuster, maar verachtte Förster, die hij alleen aan de vooravond van zijn vertrek naar Paraguay een keer ontmoette.

Macintyre heeft merkbaar plezier in het beschrijven van het gesjoemel van het duistere tweetal in het oerwoud (de Duitse boeren die met hen meegingen en de hoop van het Arische ras moesten vertegenwoordigen, werden eerst door hen bedrogen en vervolgens botweg opgelicht). In het huisorgaan van de Wagner-dwepers, de Bayreuter Blätter, publiceerde Elizabeth het ene jubelende verslag na het andere over het Germaanse leven in de kolonie die zich aan een zijrivier van de Rio Paraguay bevond, ten noord-oosten van Asunción. In werkelijkheid mislukte alles wat er maar kon mislukken. Afspraken met plaatselijke politici konden niet worden nagekomen, waardoor het land hen dreigde te worden afgenomen, het rendement bleef uit en het klimaat viel ook al tegen. In Duitsland verschenen bovendien opgewonden pamfletten van bedrogen kolonisten.

VOLKSGERICHT

Förster bleek niet bestand tegen al die rampspoed en viel terug in een door alcohol gevoede lethargie; uiteindelijk pleegde hij zelfmoord in een hotel. Elizabeth heerste ondertussen over Nueva Germania als een vorstin en probeerde de kritische geluiden te doen verstommen door haar mislukkeling van een echtgenoot als een held van het vaderland te verheerlijken. Het mocht niet baten. In 1893 lukte het haar nog net te ontsnappen aan een spontaan volksgericht van haar medekolonisten. Haar excuus voor het haastige vertrek luidde dat haar aanwezigheid in Duitsland vereist was, aangezien haar broer Friedrich krankzinnig was geworden en haar hulp nodig had. In werkelijkheid had ze zelf haar moeder gevraagd haar een telegram met een dergelijk verzoek te sturen.

Na het debâcle in Paraguay begon Elizabeth in Weimar onbekommerd aan haar tweede levenswerk: de kolonisatie van het werk van haar broer. Het nieuwe Duitsland waar ze al die jaren naar gezocht had, vond ze uiteindelijk in boeken als Also Sprach Zarathustra en het door haar verzorgde en gemanipuleerde Nachlass, waaronder zich het nooit voltooide Der Wille zur Macht bevond. Terwijl Nietzsche zijn laatste levensjaren vegeterend op een bovenverdieping in de Villa Silberblick te Weimar doorbracht, zwaaide zijn zuster beneden de scepter over zijn archief. In haar twee boeken over het leven van haar broer herschiep ze hem na zijn dood in 1900 moeiteloos naar haar eigen beeld (nationalistisch, antisemitisch, lutheraans), waardoor ze hem, paradoxaal genoeg, populairder maakte dan hij ooit was geweest.

De Nietzsche-adepten die zich later om haar heen verzamelden, waaronder Rudolf Steiner en Oswald Speng-ler, zagen direct dat Elizabeth niet in staat was ook maar een letter van Nietzsches werk te begrijpen, maar haar aura van enige echte erfgename bleek tegen iedere kritiek bestand. Toen Mussolini in de Übermensch een portret van zichzelf meende te herkennen en in zijn politieke ideeën de verwezelijking van Nietzsches filosofie wilde zien, kreeg hij luide bijval vanuit Weimar.

De Villa Silberblick werd in de jaren twintig meer en meer een verzamelplaats voor rechtsradicalen en fascisten, die, onder de hoede van de inmiddels hoog bejaarde Elizabeth, flink aan de slag gingen met Nietzsches filosofische erfgoed. Ook Hitler, die nooit een regel van Nietzsche had gelezen, bracht menig bezoek aan het Nietzsche-archief om eer te bewijzen aan de nagedachtenis van de man die samen met Wagner inmiddels beschouwd werd als held van het nazisme. Elizabeth was verrukt van de Führer: ""Hij heeft fascinerende ogen die dwars door je heen kijken.'' Toen ze in 1935 overleed, kwam Hitler persoonlijk afscheid van haar nemen.

MANIPULATIE

Macintyre laat in Forgotten Fatherland overtuigend zien hoe Elizabeth van Nietzsche na zijn dood een nazi avant la lettre wist te maken door haar eigen bekrompen opvattingen onbeschroomd op zijn filosofie te projecteren. In hoeverre daarbij sprake van bewuste manipulatie is geweest wordt niet echt duidelijk. Elizabeth Nietzsche wist het waarschijnlijk zelf niet; ze beschikte over een onbegrensde kortzichtigheid.

Dit boek wil de reputatie van de filosoof, die tot op heden nog met de denkbeelden van zijn zuster wordt geassocieerd, voorgoed van blaam zuiveren. Dat blijkt ook uit het laatste hoofdstuk, waarin Macintyre zijn bezoek aan het huidige Nueva Germania beschrijft. Dat hoofdstuk is overigens opvallend kort en hangt een beetje los aan de rest van het boek, zodat de indruk ontstaat dat de auteur een cameraploeg van de BBC heeft weggemoffeld (in de televisie-documentaire kwamen verschillende inwoners van Nueva Germania aan het woord).

Op de plaats waar Elizabeth haar Nieuw Duitsland stichtte, wonen ook nu nog rechtstreekse afstammelingen van die eerste veertien kolo-nistengezinnen. De bewoners die de idealen van hun voorvaderen trouw zijn gebleven, verkeren in deerniswekkende omstandigheden en lijden aan kwalen die worden veroorzaakt door inteelt; het ironische gevolg van hun pogingen om het ras zuiver te houden. Ze voelen zich bedreigd door de buitenwereld en halen herinneringen op aan de korte tijd dat de voortvluchtige Mengele onder hen verkeerde (zonder dat overigens duidelijk wordt hoe ze over hem dachten). Hun bestaan is echter tot de ondergang gedoemd.

Het zijn de jongere generaties, zo blijkt, die het door Friedrich Nietzsche verafschuwde raciale ressentiment hebben overwonnen en zich onbekommerd mengen met de autochtone bevolking. Macintyre ontmoette in Nieuw Duitsland een dokter genaamd Schubert, die hem wees op een jongen van vijfentwintig met de woorden ""Hij is de toekomst''. De jongen, stelt Macintyre tevreden vast, had een bruine huid en blauwe ogen.