De oorlog die geen oorlog genoemd mocht worden

La Guerre sans nom, Zaterdag, BBC, 22.25-2.30u.

“L'Algérie c'est la France”, riep een jonge François Mitterrand ooit uit. Net als iedere Franse leerling had hij die stelling op school geleerd. Maar op 19 maart 1962 maakt generaal De Gaulle een eind aan de Franse koloniale overheersing. Frankrijk trekt zich na een acht jaar durende oorlog terug uit Algerije. De oorlog die nooit oorlog genoemd mocht worden. Officieel ging het immers om maatregelen ter handhaving van de binnenlandse orde. Het verlies van de kolonie werd in brede kring beschouwd als een smadelijke nederlaag. Terug in Frankrijk werden de oud-strijders dan ook niet als helden binnengehaald. De schande van 'de verloren oorlog' moest zo snel mogelijk vergeten worden.

Dertig jaar later hebben regisseur Bertrand Tavernier en schrijver/journalist Patrick Rotman, in navolging van de vele films over Amerikaanse Vietnam-veteranen, een aantal Franse oud-strijders opgezocht. In de documentaire La guerre sans nom krijgen dienstplichtigen; boeren, arbeiders en ambtenaren voor het eerst de gelegenheid zich uit te spreken over hun ervaringen in Algerije.

Het overwegend oudere publiek in de Parijse bioscoop waar ik de vier uur durende documentaire zag, reageerde heftig op de getuigenissen. Een communistische dienstweigeraar vertelt dat hij twee jaar gevangenisstraf kreeg en daarna alsnog naar Algerije moest. De toeschouwers reageren enthousiast op de man die zijn verhaal met veel humor brengt, tot hij geëmotioneerd raakt en bekent dat hij zich een lafaard voelt: “Waarom ben ik niet gedeserteerd en aan de kant van het FLN gaan vechten? Dan had ik pas duidelijk gekozen.” Een ander, nu kinderpsycholoog, vindt nog steeds dat Frankrijk alleen maar goeds heeft gebracht in Algerije. Hij wordt luidkeels door de zaal uitgefloten.

Niemand heeft zich schuldig gemaakt aan martelingen, zeggen ze. Het zijn altijd anderen geweest. Maar één van de ondervraagden vindt dat hij alleen al door zijn aanwezigheid medeplichtig is gemaakt aan de dood van tienduizenden Algerijnen. Een ander gelooft dat er dank zij 'harde' verhoren vele Franse mensenlevens gespaard zijn.

Een ding is zeker: de onafhankelijksheidsverklaring in 1962 heeft alle ondervraagden diep getroffen. Sommigen zijn teleurgesteld dat de 'provincie' verloren is gegaan, maar iedereen is vooral verbitterd over het zinloze van de hele operatie. Een arts neemt het De Gaulle nog steeds kwalijk dat de duizenden "Harkis', de Algerijnse strijders die aan de Franse kant vochten, geen asiel konden krijgen. Ze zijn massaal door hun landgenoten vermoord. Anderen zijn van mening dat de inspanningen van de ruim tweeënhalf miljoen Fransen die in Algerije gevochten hebben en de vijfentwintigduizend slachtoffers die er onder hen gevallen zijn, voor niets zijn geweest. De film eindigt met een bezoek aan een psychiatrische inrichting. Naar de psychische gevolgen van de Frans-Algerijnse oorlog is tot op heden geen onderzoek gedaan. “De soldaten in Algerije konden geen oorlogstrauma aan de oorlog overhouden, omdat er geen oorlog is geweest,” aldus Bertrand Tavernier in een interview.

De vier uur durende documentaire toont een serie indringende portretten van een vergeten generatie.