Henk van Ulsen in filosofische preek zonder antwoord

Job op Schokland, Ned.3, 23.00-23.49u.

Het verhaal over Job dat waarschijnlijk uit de vierde eeuw voor de christelijke jaartelling stamt, is een van de mooiste, vreemdste en ellendigste verhalen in de bijbel. Job was een 'rechtvaardige', een tzaddik, een rijke oosterling die een aan God gewijd leven leidde en desondanks of misschien juist daarom, tot het uiterste op de proef werd gesteld.

Dat raadsel was altijd al fantastisch theologen- en filosofenvoer. Maar het vraagstuk van straf-zonder-schuld kreeg zijn huiveringwekkende lading door de Holocaust. Velen konden niets meer van hun God begrijpen en ontkenden hem vervolgens. Er ontstond een nieuwe theologie, die van na Auschwitz, omdat vele gelovigen als gevolg van het totaal onbegrijpelijke en onbeschrijfelijke oorlogsleed hun geloof verloren of dreigden te verliezen.

Ook de acteur Henk van Ulsen verdiept zich in het vraagstuk. In spelvorm: vijfenvijftig keer speelde hij het stuk Job op Schokland dat vanavond door de IKON wordt uitgezonden. Het spel waarin Van Ulsen alle tien rollen - zoals die van God, van de Duivel, van Job, van diens vrienden en de door de auteur bedachte hedendaagse Jobfiguur, Salomon Zeitscheck - speelt, is gebaseerd op bijbelgedeelten en op teksten van Abel Herzberg uit "Drie rode rozen en van Liselore Gerritsen. De locatie is Schokland: het vroegere eiland in de Zuiderzee, nu een poldergebied van water en dijken, weilanden vol schapen en koeien en oude havenhoofden.

Job verdraagt zijn lot niet en Salomon Zeitscheck, een jood die zijn hele familie in de oorlog verloren heeft, doet dat evenmin. De bijbelse Job, een hoofdpersoon in de joodse wijsheidsliteratuur, eist rekenschap, klaagt God aan, krijgt antwoord, "verootmoedigt' zich en krijgt tenslotte alles terug. Maar daarmee is het probleem van de oorzaak van het kwaad, kommer en kwel nog niet verklaard. Voor Salomon Zeitscheck, Jobs evenbeeld en erger, een dichter-schoenmaker die in de oorlog alles en iedereen behalve zichzelf kwijtraakte, in ieder geval niet. In Van Ulsens verbeelding, een "bibliodrama", schrijft Zeitscheck drie brieven aan Job. Daarin vraagt ook hij verantwoording over het leed dat hem trof en eist hij een rechtbank die de veroorzaker daarvan, moet veroordelen. Het prachtige, dramatische spel van Van Ulsen en de film die de IKON daarvan heeft gemaakt, zijn als een filosofische preek zonder antwoord over het lot en de onbegrijpelijkheid van het bestaan.