Een encyclopedische wandeling

Wereldtentoonstellingen, themanummer van het Koninklijk Verbond van Grafische Ondernemingen, ƒ 69,50, verkrijgbaar in gespecialiseerde boekhandels.

Vlak voor de opening van Expo '92 in Sevilla is de kritiek op de Nederlandse inzending losgebarsten. Uit het jaarboek van de Koninklijk Verbond van Grafische Ondernemingen (KVGO), dat wereldtentoonstellingen tot thema heeft, blijkt dat dit niets nieuws is. Op de eerste wereldtentoonstelling in Londen (1851) waar Nederland met 115 deelnemers was vertegenwoordigd, deed Jac. van Lennep de inrichting af als "een donkre woesteny'. Hoewel er al sinds 1808 in Nederland nijverheidstentoonstellingen waren gehouden, stond de overheid toen, net als nu, aarzelend tegenover het fenomeen van de "wereldtentoonstelling'. De Nederlandse inzending in Crystal Palace was dan ook geheel door particulieren gefinancierd.

Toch was deze "encyclopedische wandeling door de wereld', zoals Prince Albert de Great Exhibition of the Work of Industry of All Nations noemde, een groot succes. Meer dan zes miljoen bezoekers kwamen naar het reusachtige glazen Crystal Palace van de voormalige tuinman Joseph Paxton om te kijken naar grondstoffen, machines en kunstnijverheid uit 94 landen. Lange tijd waren wereldtentoonstellingen de enige plaats waar men van allerlei technologische vernieuwingen uit verschillende landen kennis kon nemen, zoals het gebruik van aluminium als bouwmateriaal (Parijs 1856), drukpersen (Londen 1862), de telefoon, de auto, de ijsmachine en het elektrisch licht (Parijs 1878) en de ruimtevaart (Brussel 1958). In de bijna anderhalve eeuw dat het fenomeen nu bestaat, is de rode draad dan ook steeds de Vooruitgang geweest. De World's Fair van 1939 in New York kon zich ondanks de oorlogsdreiging nog presenteren als de glanzende Wereld van Morgen, en ook die in Osaka in 1970 voerde als motto "Progress and Harmony for Mankind'.

Toch drukte de politiek regelmatig een stempel op de organisatie. In 1889 bleef onder andere Nederland weg, omdat Frankrijk het eeuwfeest van de Revolutie herdacht. En in 1939 stonden op het expo-terrein buiten New York de reusachtige paviljoens van de Sovjet-Unie en Duitsland als kemphanen tegenover elkaar.