Isolement van Peru enige antwoord op staatsgreep; De reactie van de OAS lijkt een overwinning voor Fujimori; De strijd tegen de beweging Sendero Luminoso staat voor het leger voorop

Met zijn presidentiële "zelf-coup' heeft de Peruaanse president Alberto Fujimori al twee successen geboekt, zij het voorwaardelijke. Het Peruaanse volk heeft in overgrote meerderheid de opschorting van de grondwet en vooral de tijdelijke sluiting van het parlement toegejuicht. El Chinito ("het Chineesje'), zoals Fujimori in de volksmond heet, is populairder dan ooit. De president heeft de afgelopen dagen in antwoord op de kritiek op zijn ondemocratisch handelen voortdurend verwezen naar deze volkssteun.

Eigenlijk was het een staatsgreep van het volk en ben ik de toevallige leider ervan, zei hij zondag tijdens een kritisch vraaggesprek op de Peruaanse televisie. Maar de hoge scores in de opiniepeilingen zouden weleens drijfzand kunnen blijken en zich snel tegen Fujimori kunnen keren.

De slappe reactie van de Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS) maandag op de gebeurtenissen in Peru, lijkt eveneens op het eerste gezicht een overwinning voor Fujimori of in elk geval voor de Peruaanse diplomatie onder leiding van minister van buitenlandse zaken Augusto Blacker Miller. Aan zijn overtuigingskunst is het vooral te danken dat zijn collega's bij de OAS maandag niet verder zijn gegaan dan hun diepe bezorgdheid over de situatie in Peru uit te spreken en een onderzoeksmissie naar het land af te vaardigen.

De OAS-uitspraak is een voorlopige. Over ruim een maand, bij terugkeer van de missie uit Peru, zou het oordeel van de OAS weleens anders kunnen luiden en meer neigen naar sancties. Maar het uitstel van executie geeft Fujimori wat hij nu het meest nodig heeft: tijd.

De Peruaanse president is aan een avontuur begonnen waarvan hij de afloop onmogelijk kan voorspellen. Controlemechanismen heeft het land na de sluiting van het parlement en de totale herstructurering van het juridische apparaat niet meer. De waakhondfunctie is nu alleen in de handen van de Peruaanse pers die vrijwel unaniem en voortdurend hamert op de terugkeer naar de constitutionele, democratische orde. Dat is een lichtpuntje van de coup.

De snel verslechterende situatie in Peru had de media er vorig jaar toe gebracht om in te gaan op een verzoek van de president tot beperkte zelfcensuur bij de berichtgeving over de terreur in het land. Hoe minder publiciteit over bom- en moordaanslagen, hoe beter, luidde de volstrekt verkeerde redenering. Met de coup heeft de pers, vooral de kranten maar ook het veel invloedrijkere medium televisie, weer het licht gezien. Over hun activiteiten van de laatste dagen hoeven de Peruaanse media zich absoluut niet te schamen. Tegen de opinie van hun lezers, luisteraars en kijkers in, breken de media dagelijks een lans voor de democratie en voor de nationaal verguisde parlementariërs. Morele steun, zowel door Latijns Amerika als door het Westen, aan deze laatste waakhond van de opzij geschoven Peruaanse democratie zal hard nodig zijn.

Wat in de afgelopen dagen ook duidelijk is geworden, is dat de zelf-coup van president Fujimori geen militaire staatsgreep is. Fujimori, zo luidt ook de analyse van Westerse diplomaten in Lima, staat stevig aan het hoofd van zijn regering en de strijdkrachten volgen de orders op van hun hoogste commandant, de president. Een Westerse militaire attaché meent dat de Peruaanse landmacht - het grootste en belangrijkste onderdeel van de krijgsmacht - ook absoluut geen zin heeft in regeren. De strijd tegen de terreurbeweging Sendero Luminoso ("Lichtend pad') staat voor het leger voorop, hoewel volgens dezelfde attaché geen nieuwe actieplannen in de maak zijn die uitgaan van de nieuw verworven politieke ruimte. Maar de Peruaanse generaals zullen de eventuele plannen graag voor zichzelf willen houden. Hetzelfde geldt voor hun politieke analyse. Het feit dat de strijdkrachten nu nog als één man achter hun hoogste commandant staan, wil niet zeggen dat dit over een half jaar ook nog het geval zal zijn. Het proces van bordaberrización - een civiele president als boegbeeld van een militaire dictatuur - kan op elk door het leger gewenst moment worden ingezet. Het is één van de vele gevaren die Fujimori bedreigen, nu er voor hem geen weg terug meer is. Ook hier speelt de factor tijd een belangrijke rol.

Juist snelle, eenduidige successen in de strijd tegen Sendero Luminoso zullen nodig zijn om de internationale opinie gunstig te stemmen voor het in principe als verwerpelijk beschouwde experiment met de Peruaanse democratie. De overname door de Peruaanse luchtmacht vorige week van de vliegvelden in de coca-producerende Alto Huallagavallei versterkt het vermoeden dat een eventueel offensief zich in de Peruaanse jungle zou afspelen. Daarmee zouden immers drie vliegen in een klap worden geslagen: niet alleen de daar vrijwel oppermachtige terroristen van Sendero Luminoso, maar ook de onder hun "bescherming' opererende drugsindustrie. Successen in de Alto Huallaga zullen in elk geval de Amerikanen wat milder stemmen ten opzichte van het huidige Peruaanse regime.

Maar voorshands lijkt het initiatief aan Sendero. Drie politie- en één legerpost werden de afgelopen week getroffen door zware autobommen. Bovendien werd zaterdag één van de afgevaardigden van Fujimori's Cambio '90-partij in Lima vermoord. Sendero zal ongetwijfeld zijn geïnspireerd door de coup. Indien binnen een paar maanden blijkt dat er op het economische vlak geen verbeteringen zijn gekomen, zal Sendero daaraan een nieuwe rechtvaardiging ontlenen voor de bikkelharde strijd ten behoeve van zijn "volksdemocratie'.

Peru's problemen zijn immens en levensbedreigend voor samenleving en staat. Dat verklaart welicht de opvallend milde reactie van de buitenwereld op de coup van Fujimori. De president, meer nog het getormenteerde land, heeft internationaal het nodige krediet. De reactie van met name Europa, waar de democratie is uitgevonden, is uit een oogpunt van principes evenwel onvoldoende. Argumenten als zou democratie op zichzelf geen voedsel zijn voor hongerlijdende Peruanen (aldus minister Blacker), zullen het nu aardig doen voor binnenlands gebruik, zij mogen echter in het buitenland niet voor zoete koek worden geslikt. Voor de democratie met haar ingebouwde rechtszekerheden in tijden van voor- en tegenspoed is nog geen beter alternatief gevonden - ook in Latijns Amerika niet. Afwijzende verklaringen uit Europa worden hier in Lima verpletterd onder het gewicht van de voor Fujimori gunstige opiniepeilingen. Een stap zoals die van Bonn, dat een krediet van honderdtachtig miljoen mark heeft bevroren, zet meer zoden aan de dijk. Maar ook dit is - uit een oogpunt van principes - nog onvoldoende.

Nederland kent een hechte kring van vrienden van Peru. De vrienden zitten vooral in de diverse organisaties voor ontwikkelingswerk en bij Buitenlandse Zaken. Zij zullen vermoedelijk niet de eersten zijn die zullen aandringen op de enige stap die nu echt noodzakelijk is: de absolute en ondubbelzinnige politieke isolatie van het huidige Peruaanse regime.

Indien president Fujimori internationaal nog steeds krediet heeft, dan is dat een dubbele reden tot zorg: over universele geldigheid van het democratische systeem, en over de medeverantwoordelijkheid voor een avontuur waarvan niemand de afloop weet.