Directeur Yasemin Tümer van de Amsterdamse vrouwenvakschool wil een school met meerwaarde voor de cursisten: "De enige man is de crèchemedewerker'

Vrouw zijn en Turkse. Directeur drs. Yasemin Tümer van de Vrouwenvakschool Informatica Amsterdam spreekt terloops van "een dodelijke combinatie'. Zelf heeft ze er minder moeite mee dan veel van haar cursisten. Die houdt ze altijd voor dat ze moeten proberen ""te leven in harmonie met hun omgeving''. ""Zorg dat je een vakvrouw wordt en geef het nooit op, wat je ook tegenkomt.'' Volgens Tümer is dat de basishouding die een vrouwenvakschool aan vrouwen probeert mee te geven.

De in 1984 op initiatief van de Vrouwenbond FNV begonnen vrouwenvakscholen leiden herintredende vrouwen of vrouwen die nog nooit hebben gewerkt via cursussen van maximaal 15 maanden op voor banen waarin vrijwel zeker (part-time) werk valt te vinden. Op de negen scholen is kinderopvang, de schooltijden en de vakanties zijn aangepast aan die van het basis- en voortgezet onderwijs en theorie en praktijk wisselen elkaar af. In speciale lessen "training en begeleiding' leren de vrouwen om huishouden en werk te combineren. Verder is er arbeidsbemiddeling en zijn er "terugkomdagen' voor wie werk heeft gevonden.

De Vrouwenvakschool Informatica Amsterdam richt zich op vier opleidingen, vooral bestemd voor herintredende vrouwen: begeleider PC-gebruik, financieel medewerker, beheerder informatiesystemen en hardware-monteur. De opleidingen zijn bestemd voor vrouwen van 25 jaar of ouder die minimaal een jaar werkloos zijn. Ze moeten zich tien maanden vrij kunnen maken voor een intensieve studie. Toelatingseisen zijn beschikbaarheid voor de arbeidsmarkt en voldoen aan het vooropleidingsniveau, waaronder toereikende kennis van de Nederlandse taal.

""We noemen het een totaalpakket'', zegt Tümer. ""Het gaat om een vakopleiding gekoppeld aan herintreding. Het is erg zwaar, je kunt het alleen volhouden als je het nut ervan inziet.'' Een evenredige verdeling per opleiding van Nederlandse vrouwen en vrouwen uit etnische minderheden is het uitgangspunt. Bij de start van de school was het migrantenaandeel 25 procent, sinds 1988 is het 50 procent. Volgens Tümer wil de school ""een multiculturele omgeving creëren''. ""Dan kan iedereen zich handhaven, wat weer invloed heeft op het functioneren van het totaal.''

In de selectiefase wordt kandidaten gevraagd wat zij zich voorstellen van een multiculturele omgeving en hoe zij denken daarin te functioneren. Kunnen ze opdrachten aan die worden bedacht vanuit een andere cultuur? ""We maken duidelijk dat wie daar moeite mee heeft, hier niet moet komen. Op die manier hebben we de problemen rond etnische scheidingslijnen min of meer uitgesloten. Daarvoor in de plaats zijn wel andere scheidingslijnen ontstaan: tussen vrouwen met en vrouwen zonder kinderen, tussen vrouwen met hogere en vrouwen met lagere opleidingen, tussen vrouwen die wel en vrouwen die niet eerder hebben gewerkt.''

Yasemin Tümer kwam in augustus 1974 met haar vader, moeder en jongere zus uit Istanboel naar Veendam. Ze was zeventien en goed voor vijf atheneum. ""Elke dag na schooltijd kregen we taallessen. Een paar medeleerlingen hadden de opdracht gekregen ons te helpen bij het integreren in Veendam. Tegen Kerstmis ging ik met m'n zusje een toen modieuze broek kopen, vrij kort met smalle pijpen. We wisten alleen niet hoe je in het Nederlands "smalle pijpen' moest zeggen. Met handen en voeten hebben we duidelijk gemaakt wat we wilden. Toen we weer buiten stonden had ik het idee: als je een broek met smalle pijpen kunt kopen red je het verder ook wel.''

69 procent van de cursisten van de Vrouwenvakschool Informatica Amsterdam vindt na de opleiding meteen een baan: 61 procent van de Nederlandse vrouwen, 80 procent van de Surinaamse en Antilliaanse vrouwen en 69 procent van de overige etnische minderheden. Tümer noemt het getallen die zij ""niet had verwacht''. ""Daaraan zie je hoe sterk de beeldvorming doorwerkt, want waarom verwacht je dit niet? Ik denk dat we het positieve effect van ons systeem voor etnische minderheden onderschatten. Waarbij Surinaamse en Antilliaanse vrouwen door hun kennis van de Nederlandse taal en cultuur een voorsprong hebben ten opzichte van de andere vrouwen.''

De vrouwenvakscholen hebben in 1990 in een convenant met de ministers van onderwijs en sociale zaken en werkgelegenheid vastgelegd dat zij meer dan voorheen zullen samenwerken met het middelbaar beroepsonderwijs, het leerlingwezen, de centra voor beroepsoriëntatie en beroepsoefening (CBB) en de centra voor vakopleiding van volwassenen (CVV). Uiteindelijk zouden zij in 1994 in een van deze schoolsoorten moeten opgaan.

Inmiddels vraagt menigeen zich af of het wel verstandig de vrouwenvakscholen met andere scholen te laten fuseren. In dat geval zullen veel van hun specifieke kenmerken verdwijnen, terwijl die nu juist hebben gezorgd voor de geringe uitval (10 procent) en het hoge slaagpercentage (90 procent) van de vrouwenvakscholen. ""Toen we onze opleiding in 1986 opzetten, noemden critici onze methode een onhaalbare kaart'', zegt Tümer. ""Maar na zes jaar hebben we ons gelijk toch wel bewezen.''

Als we een kwartier hebben zitten praten in haar ruime, lichte kamer in de school aan de Wodanstraat in Amsterdam-Zuid wordt haar dochtertje van anderhalf jaar binnengebracht. De crèche van de vrouwenvakschool sluit. Het meisje heeft nauwelijks aandacht nodig. Als ze te kennen geeft dat haar beertje bij de interviewer op schoot wil zitten, noemt Yasemin Tümer haar vertederd ""een eigenwijze opdonder'', om daarna de draad van het gesprek weer nauwgezet op te pakken.

Vrouwen uit etnische minderheden noemt ze "gevorderden in het verwerken van racisme'. Velen hebben al heel wat vervelende ervaringen achter de rug. ""Om ze op dat terrein te kunnen begeleiden moet je daarvan op de hoogte zijn. Wie hier komt voor een sollicitatiegesprek wordt doorgezaagd over z'n anti-discriminatiestandpunt. Op dit moment zijn hier alleen maar vrouwen in dienst. Jarenlang is de enige man hier de crèchemedewerker geweest. Dat vonden we wel een aardige functie voor een man: "kijk, papa kan het ook'.''

Bij een sollicitatieprocedure kiest u zo mogelijk altijd voor een vrouw?

""Het is nog specifieker: bijvoorbeeld voor de zwarte migrante als de groepssamenstelling niet meer in evenwicht is.''

Stel dat het groepsevenwicht is verstoord naar de blanke kant en in de eindfase van de sollicitatieprocedure zijn een zwarte man en een blanke vrouw overgebleven.

""Het is heel theoretisch, maar ik zou kiezen voor die man. In ons geval mag er best eentje bij. In de praktijk wijs ik ze eigenlijk niet eens af omdat ze mannen zijn, maar puur omdat ze niet voldoen aan een aantal functie-eisen.''De Vrouwenvakschool Informatica Amsterdam is opgericht op initiatief van de gemeente Amsterdam. Het arbeidsbureau betaalt zestig scholingsplaatsen per jaar. Belanghebbende bedrijven betalen vijftien tot twintig plaatsen. Het jaarbudget van de school ligt rond de twee miljoen gulden. Alleen een inschrijfgeld van ƒ 75,- komt voor rekening van de cursisten. De groepen bestaan uit maximaal twintig vrouwen.

Dit schooljaar, met nog ongeveer twee maanden voor de boeg, zijn er twee uitgevallen. Yasemin Tümer noemt dat getal "opmerkelijk laag' in verhouding tot de problemen waarmee veel cursisten te maken hebben. ""Vooral migrantenvrouwen maken in een jaar tijd zoveel processen door: je moet je dagelijkse ritme veranderen, je omgeving moet zich aanpassen, je moet jezelf een vak leren. Als je je dan ook nog wilt handhaven in de groep kan het zijn dat je vastloopt.''

Voor een aantal vrouwen zal straks het functioneren in een Nederlands bedrijf, met z'n eigen omgangs- en gedragsvormen, een nieuwe ervaring zijn. ""Dat aspect kan hier niet uitputtend worden behandeld'', zegt Tümer. ""Maar we helpen de vrouwen wel een houding te ontwikkelen waardoor ze noch met zichzelf, noch met hun omgeving in onoplosbare conflicten komen. Het gaat daarbij niet om het relativeren van problemen, het gaat erom dat je de dingen in het juiste perspectief zet. Dat geldt zowel voor racisme als voor seksisme. We willen onze cursisten laten inzien dat zijzelf goed in elkaar zitten, maar dat de buitenwereld soms anders functioneert dan ze gewend zijn. Dan kun je weglopen of conflicten creëren, maar je kunt ook zoeken naar een voor jezelf acceptabele tussenweg: communiceren, jezelf geen geweld aan doen maar ook de ander niet kwetsen.''

Ziet u het als een voordeel voor uw functie dat u Turks bent?

""Het is een voordeel dat ik uit Turkije kom en een tweede voordeel dat ik hier directeur ben. Nadat ik eens een inleiding had gehouden zei een jong Turks meisje tegen me dat ze het zo fijn vond dat er ook mensen als ik waren. Haar enige referentiekader was de typische functie en rol van migrantenvrouwen. Het feit dat daar een zaal vol mensen naar mij zat te luisteren en dat ik een verhaal vertelde in een taal die ik na mijn zeventiende jaar heb geleerd, was voor haar een openbaring. Toen besefte ik dat het de tweede generatie hier ontbreekt aan voorbeelden om zich aan op te trekken. In Turkije werken wél veel vrouwen, ook op belangrijke posten.''

Is het niet juist de eerste generatie die de jongeren vaak de ruimte niet biedt voor ontplooiing in de Nederlandse samenleving?

De meeste Turken van de eerste generatie willen dat hun kinderen het beter krijgen dan zijzelf. Ze streven ernaar dat ze de school afmaken en gaan studeren. Maar ze zijn bang voor de sterk geïndividualiseerde Nederlandse samenleving. Die zien ze als een gevaar voor hun kinderen. In Turkije krijgen meisjes meer bewegingsvrijheid dan in Nederland. Ik geloof niet dat Turken in Nederland proberen hun gezin te isoleren. Het is meer een vorm van zelfbescherming.''

Yasemin Tümer is in Groningen afgestudeerd in de Sociale Wetenschappen en heeft een post-doctorale managementopleiding gevolgd. ""Ik hecht eraan te werken op een plek waar ik een maatschappelijke meerwaarde heb'', zegt ze. ""Op het atheneum ben ik bewust van de B- naar de A-vakken overgegaan, om deze rol te kunnen spelen.''

Hebt u zelf veel discriminatie ondervonden?

""Op bepaalde niveaus gaat het niet zo openlijk. Niemand zegt tegen mij vieze Turk, maar je wordt niet altijd serieus genomen. Er zijn circuits waar je absoluut niet in komt. De vrouwenvakschool heeft in Amsterdam veel problemen gehad om een plek te veroveren. Ik denk dat instanties als de gemeente, het arbeidsbureau en de wethouders heel anders met ons waren omgesprongen als ik een blanke Nederlandse man was geweest.''

U hebt het er moeilijk mee gehad?

""Nou moeilijk, ik heb mijn uitdagingen gehad.''