Filmaffiches van pionier Frans Bosen

Tentoonstellingen: Frans Bosen (1891-1949): een grafisch vormgever herontdekt, t/m 20 april in de Vishal, Haarlem. Nederlandse filmaffiches, t/m 24 mei in het Nederlands Filmmuseum, Amsterdam.

Ferm van voorstelling en kloek van kleur, met een maximaal beknotte tekst en een minimale verwijzing naar de grafische avantgarde van zijn tijd, dat kenmerkt de affiches van Frans Bosen (1891-1949). Een deel ervan, dat hij in de jaren twintig en dertig vooral voor Duitse en Amerikaanse amusementsfilms maakte, hangt nu in de Vishal in Haarlem. Vanaf de muren belagen ze de museumbezoeker met actie, sensatie en sentiment. Hier een bloedig gevecht tussen voorwereldlijke monsters (De verloren wereld naar een verhaal van Conan Doyle), dáár volksheld Hood (Douglas Fairbanks) met zijn knuisten in de aanslag, even verder een huilerig sloofje (Alles voor Moeder) naast een zinderend vrouwspersoon (She) en helemaal aan het eind zelfs een allerliefst stofzuigertje van het merk Suctor omdat Frans Bosen nu eenmaal niet alléén voor de film werkte.

Bosen, een katholieke reclamekunstenaar, kwam in 1933 in dienst van de Haarlemse drukkerij De Spaarnestad en dat verklaart de aanwezigheid van folders, florale kalenders en roomse familiebladen op deze tentoonstelling. Maar de nadruk ligt op het filmaffiche uit zijn vroegere, Amsterdamse periode, en terecht. Want juist als affichist voor de film bekleedt Bosen een pionierspositie in een land dat op dit gebied de betrekkelijk eerloze traditie koesterde om affiches uit het buitenland over te nemen, desnoods met schaarse gedrukte of zelfs geschilderde toevoegingen.

Zijn filmaffiches maakte Bosen vooral in dienst van de Amsterdamse drukkerij De Brakke Grond die op haar beurt de opdrachten kreeg toegespeeld van de filmdistributeurs. Comfortabel waren de omstandigheden niet: voor dit soort werk was weinig tijd en geld beschikbaar en dat laat zich ook wel aflezen aan de affiches. Bij Bosen staat niet de intelligente interpretatie voorop - de affiches voor She en Dante's Inferno bijvoorbeeld zijn bijna verwisselbaar - maar een aantrekkelijke flits uit die film of, waarschijnlijker, uit het stapeltje persfoto's van de distributeur.

Door al deze beperkingen heeft Bosen zich niet uit het veld laten slaan. Waar het budget de fotografische reproduktie, bij uitstek geëigend voor het medium film, niet toeliet sneed hij zijn platen in linoleum. Liefhebbers van de grafische kunsten prezen hem hierom: 'zoo heeft Frans Bosen deze techniek verheven en daarvoor brengen wij hem hulde', aldus Johan Schwencke in koninklijk meervoud. Maar om de dynamiek van het medium film te suggereren was dit misschien niet de beste manier en het is vreemd om Charlie Chaplin, wereldwijd vermaard juist dankzij de moderne technieken, hier te ontmoeten als ambachtelijke linosnede terwijl een gedateerde Christuskop daarentegen als fotomontage verschijnt op een missie-affiche, een van de meer uitgesproken christelijke werken van Bosen.

Het modernisme had weinig vat op de verbeelding van Bosen, of het moet zijn in het afzien van enige verbeelding, zoals op het puur typografische affiche dat hij bij wijze van uitzondering in opdracht van de Filmliga voor de "tweede Russische kunstfilm' maakte. Maar al kan hij dan geen kampioen van de grafische vernieuwingsdrang van zijn tijd genoemd worden, hij presteerde het wel om bijna steeds tot een pakkend en artistiek verantwoord beeld te komen dat de bioscoopbezoeker-in-spé naar binnen lokte.

De pas onlangs in het Haarlemse Mendelcollege herondekte collectie van Bosen is in haar geheel aan het Nederlands Filmmuseum in Amsterdam geschonken en vormt onderdeel van de tentoonstelling die vanaf het museumweekend (25 en 26 april) een maand lang te zien zal zijn in het Filmmuseumn. Men vindt er ondermeer affiches van Gerard Hadders (het Rotterdams Filmfestival), Joost Veerkamp (De Avonden) en Alex van Warmerdam (De Noordelingen). Ook Bosen zal dan van de partij zijn. Zijn getoonde vijftal wordt door het Filmmuseum, met de tomeloze trots van de nieuwe eigenaar, aangekondigd als "het hoogtepunt'.