Ook "onschuldige' vrouwenbesnijdenis is onverdedigbaar

Staatssecretaris Simons van volksgezondheid beraadt zich over de aanbevelingen uit een rapport van WVC om in de wetgeving onderscheid te maken tussen verminkende (infibulatie) en niet verminkende (incisie) vormen van vrouwenbesnijdenis. De overheid zou onder voorwaarden incisie, waarbij een prik of een sneetje in de voorhuid van de clitoris wordt gemaakt, moeten toestaan, aldus het rapport. Maar de vraag is of hiermee niet de deur wordt opengezet voor ernstiger vormen van vormen van clitoridectomie.

Met de aanbevelingen van een rapport van WVC over het wettelijk mogelijk maken van niet verminkende vrouwenbesnijdenis (incisie van de voorhuid van de clitoris) wordt een verkeerde weg ingeslagen. Als vrouwenbesnijdenis zich wereldwijd beperkt zou hebben tot deze minimale ingreep, vergelijkbaar met excisie van 's mans voorhuid met zijn beperkte neveneffecten, zou er nooit zoveel commotie zijn geweest om een eeuwenoude traditie. Maar, helaas, de feiten liggen anders: vrouwenbesnijdenis kan een levensgevaarlijke ingreep zijn en heeft altijd min of meer ernstige gevolgen voor psyche en lichaam.

De in het WVC rapport bedoelde rituele incisie van de voorhuid van de clitoris is alleen gebruikelijk bij de tot de islamitische behorende Soendanese bevolking van Indonesië. Het gaat daarbij vaak om niet meer dan de symboliek van de handeling en minder om welk lichaamseffect dan ook. Het druppeltje bloed dat de incisie veroorzaakt wijst op vruchtbaarheid. Deze incisie wordt toegepast in het bredere kader van opneming van het meisje in de gemeenschap. Het is een feestelijke gebeurtenis.

Clitoridectomie en infibulatie (verwijdering van de clitoris en de kleine schaamlippen, alsmede dichtnaaien van de vagina) zijn daarentegen nooit een feest. De meest gebruikte verklaring van besnijdenis is "traditie' en de uitleg daarvan is negatief. Voor clitoridectomie voert men argumenten aan als “de clitoris kwetst de man bij de coïtus of het kind bij de bevalling”, of “de clitoris is een bron van nymfomanie en van ongewenste libido”. De vagina wordt door infibulatie afgesloten “om coïtus onmogelijk te maken, om geen twijfel te laten bestaan over het vaderschap”.

Besnijdenis van vrouwen in Afrika is dus functioneel, niet symbolisch. De religieuze verklaring als basis van de traditie is niet houdbaar want al wordt vrouwenbesnijdenis nog zo vaak "sunna' genoemd (volgens de regels die de Profeet heeft aangegeven), maar nergens in de Koran staat enig woord over besnijdenis, noch over die van de vrouw, noch die van de man, terwijl de hadith (overlevering) duidelijk en expliciet vrouwenbesnijdenis afwijst: ashmi, wa la tanhiki: raak aan, en haal niets weg.

Religieuze leiders nemen daarom een grote verantwoordelijkheid op zich voor het instandhouden van de vrouwenbesnijdenis als zij niet in het openbaar het algemeen aanvaarde idee ontkrachten dat de ingreep op de islam gebaseerd is. De Westerse samenleving staat afkerig tegenover het wegsnijden van lichaamsdelen wanneer daar geen duidelijk medisch motief voor is, of wanneer daar anderszins geen voordeel voor de persoon aan verbonden is. Daarom hebben diverse Europese landen maatregelen genomen om juridisch gewapend te zijn tegen het binnen de landsgrenzen brengen van deze praktijk.

Of deze voorzorgsmaatregelen genomen zouden zijn indien immigranten alleen incisie zouden toepassen, is de vraag. Maar de ervaring leert dat zij in Europa op dezelfde wijze besnijden als in het land van herkomst.

Dat het om een doelgericht handelen gaat, valt af te leiden uit de huidige variant van infibulatie in meer ontwikkelde lagen van de Somalische bevolking: niet meer wegsnijden van clitoris, kleine en grote schaamlippen en daarna dichthechten van het wondgebied, maar eenvoudigweg de randen van de kleine schaamlippen inkorten en daarna aan elkaar hechten. Dit geeft eveneens een hermetisch afsluiten van de vagina met onmogelijkheid van penetratie.

De gemitigeerde vorm van circumcisie, namelijk de rituele incisie zoals voorgesteld in het WVC-rapport kan aan de doelstellingen van circumcisie niet tegemoetkomen omdat de traditie in Afrikaanse landen wil, dat òf een als gevaarlijk beschouwd orgaan wordt verwijderd, òf de vagina wordt afgesloten. Daarom zal de incisie als surrogaat voor immigranten niet acceptabel zijn. En als deze aanbeveling al een breed draagvlak zou krijgen en onverhoopt door de staatssecretaris wordt overgenomen, blijft de vraag wie de incisie moet uitvoeren. De Wereld Gezondheids Organisatie verzet zich tegen het medicaliseren van traditionele praktijken en adviseert in niet mis te verstane bewoordingen dat instellingen van gezondheidszorg niet mee dienen te werken aan het uitvoeren van traditionele praktijken.

In Somalië is de besnijdster de traditionele vroedvrouw. Is het de bedoeling om een ervaren besnijdster over te laten komen naar Nederland? Kan de besnijdenis thuis gebeuren of dient de ingreep bijvoorbeeld in een polikliniek uitgevoerd te worden? Of wordt een gynaecoloog hiervoor gevraagd? En is het nog wel een ritueel als een niet tot de eigen cultuur behorend persoon de besnijdenis uitvoert?

Het is medisch niet verdedigbaar en ethisch niet verantwoord dat een Nederlandse hulpverlener met kennis van de gevolgen van vrouwenbesnijdenis, hieraan medewerking verleent.

Het advies tot legitimatie van deze traditie staat tevens haaks op de actie van meer dan vijfentwintig lokale comités in Afrikaanse landen die sinds 1984 alles in het werk stellen om deze vrouwenbesnijdenis uit te bannen. Hoe zullen deze vrouwen en mannen reageren als ze horen dat Nederland, weliswaar met goede bedoelingen, een door hun afgewezen praktijk officieel toelaat, ja er zelfs medewerking aan verleent?

Cruciaal in de discussie van toelaatbaarheid blijft mijns inziens de leeftijd van de meisjes. Kan een in het bestaan van een persoon zo diep ingrijpende handeling zoals het verwijderen van vitale organen, zonder medische noodzaak, zonder instemming van de betreffende persoon, worden uitgevoerd? Gaat groepsidentiteit voor het individu? Gelden de rechten van het kind op lichamelijke en psychische integriteit minder stringent wanneer het om voorhuid, clitoris en schaamlippen van een immigrantenkind gaat?

Al is het intentioneel geen mutilatie, en daar gaan we bij het bespreken van de traditionele praktijken van uit, de facto zijn vrouwen die een vorm van besnijdenis ondergingen verminkten.

We staan op de drempel van de 21ste eeuw. We beloven gezondheid voor iedereen. We zorgen voor veilig moederschap, ook in de Derde wereld. Als Nederland deze voor lichaam en geest schadelijke praktijk officieel toelaat, er zelfs juridisch mee instemt, terwijl andere Europese landen de wet juist hebben veranderd om vrouwenbesnijdenis te kunnen bestrijden, kan dit alleen maar worden bestempeld als een vergissing, een anachronisme.

De aanbevelingen van WVC zijn ongetwijfeld goed bedoeld, maar dit is geen goede hulpverlening aan deze mensen in nood, nu niet, hier niet, elders niet.