Een huwelijk dat nooit een huwelijk was

JOHANNESBURG, 14 APRIL. Nog maar een paar maanden geleden zei Nelson Mandela tegen vertrouwelingen dat hij zijn vrouw Winnie ondanks alles zou blijven steunen. Zijn toewijding was de compensatie voor schuldgevoelens over bijna drie decennia afwezigheid. 's Werelds gewetensgevange nummer één moest zijn vrouw en twee dochters lang opofferen aan een hoger doel: de strijd tegen de apartheid. In de tijd die hem nog gegund was, wilde Mandela als traditioneel patriarch iets van het verzuim goedmaken.

Het zou voor ieder echtpaar na zo'n lange scheiding een opgave zijn om zich plotseling weer getrouwd te weten. Bij de Mandela's waren er extra complicaties. Vanaf het moment dat zij samen op 11 februari 1990 met gebalde vuist uit de Victor Verster-gevangenis kwamen, werd Nelson geheel opgeëist door het ANC, dat hij het delicate onderhandelingsproces over machtsdeling in Zuid-Afrika moest binnenleiden. De momenten voor de familie waren schaars. Als ze er waren, wemelde het huis in Soweto van de kleinkinderen die opa tot in zijn werkkamer mochten lastigvallen.

Tegelijk moest hij de verdere neergang van Winnie meemaken. Zij verviel van "Moeder der Natie' tot een binnen de zwarte beweging controversiële en soms gehate figuur. Zij wordt tot vandaag de dag achtervolgd met verhalen over betrokkenheid bij crimineel gedrag, mishandeling en moord. Haar gedrag stak lelijk af bij Mandela's waardige leiderschap. Winnie Mandela was behalve een andere echtgenote ook een politieke risicofactor geworden voor Nelson en het ANC.

Ze hebben het “tot het uiterste” geprobeerd, zeggen vrienden, maar het is niet gelukt. Gisteren maakte Nelson Mandela op een persconferentie de scheiding bekend, waarover al enkele weken was gespeculeerd. Met gebroken stem las hij voor: “Met het oog op spanningen die tussen ons zijn gerezen naar aanleiding van verschillen van mening over een aantal onderwerpen in de afgelopen maanden, hebben we gezamenlijk besloten dat een scheiding het beste voor ieder van ons zou zijn”. De nieuwe beschuldigingen over Winnie's mogelijke medewerking aan moord en een vermeende liefdesaffaire, waarover Zuidafrikaanse kranten ruim hebben bericht, hebben de volharding van de 73-jarige ANC-leider uiteindelijk gebroken.

De verklaring was een gevoelig getuigenis van respect voor “Comrade Nomzamo Winnie Mandela”. Met geen woord rept zij over de beschuldigingen. Mandela beschreef het begin van hun relatie: “Door de druk en onze gedeelde toewijding aan het ANC en de strijd tegen de apartheid konden wij geen normaal gezinsleven hebben. Desondanks groeide onze liefde en de toewijding aan ons huwelijk”.

Hij roemde de opofferingen die zijn echtgenote zich heeft getroost voor hem en voor de strijd tegen de apartheid. Ze was “een onvervangbare steunpilaar” tijdens zijn detentie op Robbeneiland. Ze verzette zich “met voorbeeldige kracht” tegen de intimidatie van regeringswege. “Ik zal persoonlijk het leven dat Comrade Nomzamo en ik geprobeerd hebben samen te delen, nooit betreuren”.

Pag.4: Huwelijk Mandela's heeft nauwelijks bestaan

Met de echtscheiding van de Mandela's komt een einde aan een huwelijk van bijna 34 jaar, dat gemeten in gezamenlijk doorgebrachte tijd nauwelijks heeft bestaan. Vanaf hun trouwen op 14 juni 1958 tot Nelsons arrestatie op 5 augustus 1962 waren ze nog geen drie jaar bij elkaar. De ANC-activist ging vanaf begin '61 als 'De Zwarte Pimpernel' door het leven, ondergedoken bij vrienden en slechts af en toe op geheime plaatsen opduikend bij zijn gezin. Na zijn vrijlating was het paar zelden samen. De afgelopen maanden leefde Nelson, ook vanwege bedreigingen tegen zijn leven, regelmatig op andere adressen.

Winnie's vader Kokani kreeg gelijk. “Dit huwelijk zal geen pad van rozen zijn, het wordt van alle kanten bedreigd”, voorspelde hij op de trouwdag. De charismatische ANC-leider had Winnie, sociaal werkster in het Baragwanath-ziekenhuis, in 1957 in Soweto ontmoet. Hij was een jaar daarvoor gescheiden van zijn eerste echtgenote Evelyn, die hem zijn affaires met andere vrouwen niet vergaf. Bij haar had hij drie kinderen. Mandela vroeg Winnie niet ten huwelijk, maar kondigde het aan. Hij kon de bruiloft in Bizana bijwonen dank zij permissie van staatswege om zes dagen lang Johannesburg te verlaten, een verlichting van de zoveelste banning order.

Na Nelsons veroordeling tot levenslang in 1964 begon voor Winnie de lange periode van vervolging door het apartheidsregime. Haar huis werd in nachtelijke uren overvallen voor zoekacties. Ze werd getreiterd, achtervolgd, gedetineerd en verbannen naar een dorpje op 325 kilometer afstand van Johannesburg. De bezoeken aan de gevangenis waren in het begin schaars. Tot 1984 was het Winnie verboden haar echtgenoot te kussen of aan te raken. Als buitencelse tak van de Mandela-familie groeide zij uit tot een symbool van verzet, met haar eigen politieke opvattingen die steeds radicaler afweken van die van haar echtgenoot. Zo riep ze op tot de bevrijding van Zuid-Afrika met lucifers en autobanden, refererend aan de gruwelijke verbrandingsmethode van politieke tegenstanders.

In 1987 kwamen de eerste berichten over de terreur van haar lijfwachten, verenigd in de Mandela United Football Club, in Soweto. Het leidde uiteindelijk in mei vorig jaar tot de veroordeling van Winnie tot zes jaar gevangenisstraf wegens ontvoering en mishandeling van vier jongeren. Een van hen, Stompie Muketsi Seipei (14), kwam daarbij - volgens Winnie in haar afwezigheid - om het leven. De rechter noemde haar “een kalme, weloverwogen, schaamteloze leugenares”. Nelson leed zichtbaar aan haar zijde.

Sindsdien zag Winnie haar positie in het ANC afbrokkelen. Haar verlies in de strijd om zowel het presidentschap als het vice-presidentschap van de Women's League van het ANC was een blamage. Bij het ANC-congres in juli vorig jaar werd ze als 26ste van de 50 leden gekozen voor het bestuur, het Nationaal Uitvoerend Comité, met slechts 54 procent van de stemmen. Ze bleef populair onder de extreme jongeren, bij wie haar strijdbare taalgebruik aanslaat.

Sinds haar veroordeling was Winnie naar de achtergrond verdwenen. Ze was hoofd van de afdeling Welzijn van het ANC. Sporadisch verscheen ze aan de zijde van haar echtgenoot, meestal gekleed in het uniform van Umkhonto we Sizwe, het ANC-legertje. Twee weken geleden kwam ze weer in opspraak, toen ze volgens kranteberichten dronken en gewapend haar medeveroordeelde Xoloswi Falati uit haar kamer in de achtertuin van het Mandela-huis wilde jagen.

The Christian Science Monitor publiceerde vervolgens de verklaring van twee getuigen, dat Winnie Mandela betrokken zou zijn geweest bij de moord op een vooraanstaande arts in Soweto, dr. Abu-Baker Asvat. Deze had geweigerd Stompie na de afranseling te behandelen en beval aan de jongen naar het ziekenhuis te brengen. In plaats daarvan werd Stompie vermoord. Twee weken later kwam Asvat om het leven bij een gewapende overval. Twee mannen zijn daarvoor veroordeeld.

Een van hen heeft volgens de Monitor tegenover de politie verklaard dat Winnie Mandela zijn collega voor de moord zou betalen. De verklaring kwam in de rechtszaak niet ter sprake, omdat zij volgens de aanklager “in strijd was met het politie-onderzoek”. De politie heeft het onderzoek inmiddels heropend. Winnie heeft alles via haar advocaat ontkend. Toen dit weekeinde nieuwe belastende verklaringen over haar betrokkenheid bij Stompie's dood naar buiten kwamen, kwam de scheiding definitief in zicht. De vrouw die dertig jaar Mandela's lijn naar de buitenwereld was, zal nooit Zuid-Afrika's first lady zijn.

Het is volgens mensen die haar kennen een combinatie van machtshonger en kwetsbaarheid, die Winnie Mandela's teloorgang heeft veroorzaakt. Ze werd de Imelda Marcos van de townships, verslaafd aan haar positie in het centrum van de internationale aandacht. Ze stond onder grote druk en verloor de morele standaard van leiderschap uit het oog. Ze omringde zich met een dubieuze hofhouding, die met puur crimineel gedrag mensen terroriseerde. In weerwil van wat velen hoopten, kwam haar echtgenoot te laat om dat bij te sturen. Het “hogere doel” hield hen te lang uit elkaar. De scheiding is Nelson Mandela's jongste verlies in de strijd tegen de apartheid.