Vuurdoop van De Klerk werd een fiasco; Propaganda over "swart gevaar' heeft kleurlingen bereikt; ANC beschadigt zijn imago met actie tegen president

KAAPSTAD, 13 APRIL. Het had de première moeten zijn van een nieuwe politieke cultuur in Zuid-Afrika. President F.W. De Klerk voor het eerst op campagne in een kleurlingenwijk, Mitchell's Plain bij Kaapstad. De blanke Nationale Partij opent haar armen voor bruin en zwart. De apartheid is verleden tijd, vergeven en vergeten, en nu samen ten strijde tegen de radicalen en communisten van het Afrikaans Nationaal Congres.

Johanna van Rooy, 71, is zaterdagmorgen met haar NP-vlaggetje naar de tent bij het winkelcentrum gekomen. Ze staat al lang te zwaaien en deint op de vrolijke muziek. Er zijn enkele duizenden gekleurde NP-supporters. “Ik hou van De Klerk. De Here heeft van hem een staatsman gemaakt. Ik heb het zwaar gehad, maar ik heb het helemaal vergeven. De Nationale Partij heeft fouten gemaakt, maar ze hebben ons altijd een thuis gegeven in dit mooie land”.

Denise Jonas, moeder van drie kinderen, draagt een t-shirt met het verkreukte hoofd van FW. Het gaat haar niet om de Nationale Partij, maar om De Klerk. Nice guy. “Ik ga hem niet de schuld geven van alle fouten in het verleden”. Op het ANC zou ze nooit stemmen. Ze houdt niet van geweld.

Dan valt van links de tegendemonstratie binnen. Een paar honderd mensen van het ANC, de New Unity Movement en radicale moslimgroepen dansen, klappen en schreeuwen. Hun protestborden herinneren de NP aan het verleden: "Welkom in het apartheidsgetto', "De Klerk rot op'. Ze stellen zich op voor het podium en ontnemen iedereen het zicht. De NP-aanhangers, die in de meerderheid zijn, nemen hun kinderen op de arm en gaan de tent uit. Johanna van Rooy schuift beteuterd naar achteren.

Als De Klerk aankomt, is het chaos in de tent. De ene kant schreeuwt zijn leuzen naar de andere kant. Lijfwachten worstelen de president het podium op, maar van een coherente toespraak kan in dit lawaai geen sprake zijn. Dawie de Villiers, minister en de Kaapse partijleider, schreeuwt onder luid gejuich in de microfoon: “Het ANC is een anti-democratische partij. Het is een schande hoe zijn volgelingen zich hier gedragen”. De Klerk probeert het zelf ook even, maar zodra de kiezelstenen naar de microfoon vliegen houdt hij het voor gezien. Zijn eerste poging om een grote teen te steken in het onbekende koude water van het niet-blanke electoraat is voorbij.

In de roes van de overwinning in het blanke referendum heeft de NP besloten nu door te stoten naar de kleurlingen, Indiërs en zwarten. Mogelijk begin volgend jaar worden in Zuid-Afrika de eerste algemene verkiezingen gehouden voor een regering en een parlement met vertegenwoordiging van alle bevolkingsgroepen. Dan wil de NP het behoudende deel der natie achter zich hebben verzameld, om tegenwicht te bieden aan de grote meerderheid die het ANC nu volgens de peilingen kan verwachten.

De onderzoeken wijzen uit dat De Klerk populairder is dan ANC-leider Nelson Mandela onder kleurlingen en Aziaten, en dat hij in mindere mate ook aanhangers heeft onder de zwarte bevolking. De NP verschuilt zich in de campagne dan ook achter de verzoener De Klerk, wat het makkelijker maakt het imago van de blanke apartheidspartij van zich af te schudden.

Mitchell's Plain was een logisch begin. Voor de uitbreiding van het kiezersbestand kijken de 'Nats' in eerste instantie naar de kleurlingen, de verstoten kinderen van de blanken die in Zuid-Afrika altijd tussen wal en schip hebben geleefd. De kleurlingengemeenschap spreekt Afrikaans, is behoudend en voelt zich niet verwant met de zwarten. De meerderheid van de Arbeiderspartij in de kleurlingenkamer van het parlement is inmiddels overgelopen naar de NP, zodat de voorheen blanke partij daar nu aan de macht is.

Het ANC en linksere partijen hadden de sfeer in Mitchell's Plain vooraf flink opgewarmd. De bassischool had de levering van majorettes al afgezegd. De lunch van lokale zakenlieden met de president was verschoven naar een onbekende plaats. Het einde van de relatie van De Klerks zoon Willem met de kleurlinge Erica - volgens haar zeggen onder druk van het presidentiële paar dat vreesde voor de politieke gevolgen - werd ruim uitgebuit.

De belangrijkste klacht van het ANC was dat de president zijn ambt misbruikt door campagne te voeren voor zijn partij. Hij moet daarmee wachten tot er een overgangsregering van alle partijen is en een gelijk politiek speelveld. Er klonk ook angst door. Het ANC heeft zelf grote moeite de kleurlingen te bereiken. Mandela heeft zich sterk beijverd voor de benoeming van dominee Allan Boesak tot voorzitter in de Kaap. Ze voerden vorig jaar samen campagne in kleurlingenwijken in Transvaal, maar dat is anders als een staatspresident op campagne, menen de ANC'ers.

De ANC-afdeling heeft bijna negenhonderd leden op een bevolking van 400.000. De bevolking heeft veel te lijden gehad van de apartheid, zegt voorzitter Ahmad Semaar. De meesten zijn hier gekomen door de gedwongen verplaatsingen in de jaren zestig en zeventig. Vooral het trauma van District Six, de kleurlingenwijk in Kaapstad-centrum die tot blank gebied werd verklaard en tot op de grond is afgebroken, leeft nog sterk. Mitchell's Plain, waar de huizen veel comfortabeler zijn dan in de zwarte woongebieden, is een broedplaats van sociale problemen: drugs, alcohol, werkloosheid en criminaliteit.

Toch doet dat de mensen niet naar het ANC vluchten. De "verdeel en heers'-politiek van de Nats in het verleden heeft succes gehad, meent Semaar. De Kaap was uitgeroepen tot voorkeursgebied voor kleurlingen. Zij kregen de banen en de betere huizen en mochten in de bus dichter bij de blanken zitten. Het kleurlingenpensioen is nog steeds hoger dan het zwartenpensioen. Semaar: “De swart gevaar-propaganda heeft ook onder de kleurlingen gewerkt. Er is een duidelijke angst voor de zwarte massa. Het geweld houdt mensen weg bij het ANC. Mijn moeder is nog steeds bang als er een zwarte man aan de deur komt. Het zal het ANC veel tijd kosten om daar doorheen te breken”.

De Nationale Partij zal volgens haar secretaris dr. Stoffel van der Merwe geen sorry-campagne voeren onder de niet-blanke bevolkingsgroepen. “Wij zijn ook de partij die de apartheid hebben afgeschaft. Ik voel me niet verantwoordelijk persoonlijk schuld te betuigen voor de dingen die Hendrik Verwoerd (NP-grondlegger van de apartheid, red.) heeft gedaan”. Het motto is voor Van der Merwe “de betrouwbaarheid en integriteit” van de NP, belichaamd door de president als de sloper van het apartheidsverleden. “De mensen weten wat ze hebben aan de Nationale Partij. Ze hebben niet altijd gehouden van wat de partij heeft gedaan, maar ze weten waar de NP voor stond. Toen de partij zei dat zij ging hervormen, heeft zij dat ook werkelijk gedaan”.

Van der Merwe wuift de klacht weg, dat de president zich voorlopig niet-politiek zou moeten opstellen. “Het is typisch de agressieve politiek van het ANC om te proberen onze vergadering onmogelijk te maken, zelfs waar bewezen is dat het veel minder steun heeft onder de kleurlingen. De president kan zich niet losmaken van zijn rol als politicus. We zijn beland in een partijpolitiek gevecht”.

Het ANC voelde zich zaterdag ongemakkelijk over het gedrag van zijn sympathisanten. Er viel het verwijt van “provocatie” door de staatspresident en zijn partij, maar het klonk niet overtuigend. ANC'ers beseften dat het beeld het land en de wereld in zou gaan van een intolerante beweging, die de goed bedoelende staatspresident niet eens toelaat te spreken. Dat is regelrecht in strijd met het Nationaal Vredesakkoord, vorig jaar ondertekend door alle partijen, waarin de vrijheid van vergadering en het niet verstoren van politieke bijeenkomsten als principes zijn vastgelegd.

De twijfel of Zuid-Afrika wel in staat is vrije verkiezingen te houden, is na zaterdag toegenomen. De Klerk kan geen toespraak houden in Mitchell's Plain of Soweto, maar Mandela zal het waarschijnlijk niet lukken in conservatief-blanke oorden als Ventersdorp en Louis Trichardt. Voorlopig heeft De Klerk het initiatief. Als hij de geweldsschuwe, niet-radicale Zuidafrikaan van alle kleuren modaal achter zich wil verzamelen, is Mitchell's Plain een vruchtbare middag geweest. Hij hoefde er niet eens voor te spreken.

Terminale stress