Verdwaald tussen mens en monster

Voorstelling: Frankenstein of de landschappen van de ziel door Rieks Swarte en Eva Mesker. Spelers: Ditha van der Linden, Lot Lohr, Rafaël Troch e.a. Gezien 11/4 De Toneelschuur, Haarlem. Tournee t/m 13/6.

Ironie is de tuchtmeester van grote gevoelens. Regisseur, decorontwerper en tekstschrijver Rieks Swarte reikt in Frankenstein of de landschappen van de ziel naar de toppen van de romantiek, maar beseft tegelijkertijd dat emotionaliteit op het toneel alleen effectief is wanneer ze wordt getemperd. Voor Rieks Swarte is het theater vooral een spel in het openbaar met het bedrog van de illusie, met de list van de leugen. Een klein houten plankier, wisselende achterdoeken en wind- en lawaaimachines bepalen het toneeldecor. De acteurs zijn uitgedost volgens de mode van de romantiek; de vrouwen gaan in weelderig lang, de mannen dragen vadermoordenaars of witte wapperende sjaaltjes. Er is veel en goed gekozen muziek (Schubert!) in de voorstelling; men zingt liederen op uitstekende begeleiding door de piano.

De voorstelling is opgebouwd als een raamvertelling. Actrice Lot Lohr als Mary Shelley vertelt ons het gruwelijke verhaal van Frankenstein, naar haar gelijknamige roman uit 1817. Op het podium achter haar vindt een duizelingwekkende, geestige en vindingrijke aaneenschakeling plaats van scènes uit het leven en de moordzuchtige werken van Frankenstein. Rafaël Troch als zijn uitvinder volbrengt een onmenselijk grote taak: hij schept bij nacht en ontij een mens, opgebouwd uit afgezaagde beenderen en botten, een gescalpeerd hoofd, tot leven gebracht door de elektriciteit van een blikseminslag.

Om toneel te maken, luidt het credo van Rieks Swarte, is niet meer nodig dan acteurs die in spel en tekst een fictief personage uitbeelden en een publiek dat daarin gelooft. Swarte laat zich, wat speelstijl betreft, leiden door historische achttiende-eeuwse toneelhoudingen. Op deze wijze lijken zijn tableaus tot drie dimensies uitgegroeide klassieke afbeeldingen. Het is zeldzaam om in het toneel zoveel humor en brille aan te treffen; misschien zou je deze vorm van acteren "katholiek' kunnen noemen, omdat de overtuigingskracht ervan schuilt in het barokke, het kleurrijke, de uitbundigheid en ook het naïeve.

Er is wel een vraag die achterblijft. Waarom draaide het in de Frankenstein? De ondertitel Landschappen van de ziel klinkt poëtisch, maar niet dramatisch. Zo is ook de voorstelling. Ze is een romantisch-dichterlijke uitbeelding van de heftige gevoelens die een mens kunnen overvallen op donkere avonden terwijl de wind loeit door de schoorsteen of tijdens een eenzame bergtocht. Het zwaartepunt ligt diep verscholen; het is de lotsverbondenheid tussen een schepper (Frankenstein) en het wezen (het zogenaamde monster) dat hij creëerde. Rafaël Troch als Frankenstein speelt zijn rol nerveus, angstig voor de onoverzienbare consequenties van zijn uitvinding. Het monster is een eigen leven gaan leiden, te groot geworden voor zijn cerebrale vader. Dat geeft aan de reeks scènes de touch van een tragedie.

Voor het wezen zelf is het aardse bestaan vol kommernis. Taal moet hij leren, de omgang met mensen, en telkens is er in hem de kracht om anderen te wurgen. In de lang aangezette monoloog uit het tweede bedrijf maakt hij ons duidelijk dat hij een banneling is, verdwaald tussen mens en monster, en verdwaald in de wereld. Ja, dat laatste is de romantiek ten voeten uit.

Als enige reserve tegen de voorstelling kan gelden dat ze hier en daar te uitgesponnen is, dat de verhaallijn onzichtbaar wordt door de overdaad. Voor alles is het voortreffelijke gezelschap van Rieks Swarte liefdevol en inventief in de omgang met tekst en toneel, met rol en decor, met muziek en rekwisieten. De bij de tijdgeest van het verhaal behorende zwarte humor maakt Frankenstein even licht als droef-melancholiek. Toneel is spel, en dat spel kun je met innerlijke noodzaak spelen zonder zwaarwichtig of streng te zijn. Je kunt je eenvoudig niet voorstellen dat iemand als Rieks Swarte geen toneel maakt. Hij houdt van een kartonnen gebergte van tien centimeter hoog dat misschien de Matterhorn voorstelt en dat hij voorzichtig op het podium plaatst. Dat getuigt van een grote liefde voor de illusie, en dat is tegelijk de definitie van theater.