De Russen zijn buitengewoon coöperatief

RONALD LEHMAN gaat ervan uit dat de kernwapens van de voormalige Sovjet-Unie in goede handen zijn, zolang er zich geen bewijzen van het tegendeel aandienen.

DEN HAAG, 11 APRIL. Wapens voor massavernietiging mogen niet in verkeerde handen komen. Dat is nu de grootste zorg van de directeur van het Amerikaanse Bureau voor wapenbeheersing en ontwapening, Ronald R. Lehman II. De tijd van de concentratie op het militaire evenwicht tussen Oost en West is voorbij. Sinds het einde van de Koude oorlog is het belangrijkste het tegengaan van de verspreiding van kernwapens en de beheersing van regionale wapenarsenalen.

“De successen in Europa hebben ons veroorloofd verder te gaan dan de wapenbeheersing uit de tijd van de Koude Oorlog en meer de nadruk te leggen op de bouw van stabiele veiligheidsstructuren. In veel opzichten was de coup in Moskou van verleden jaar symbolisch voor deze verandering. De mislukking van de coup betekende dat de militaire bedreiging van het Westen belangrijk verminderd was.

“Sinds de ineenstorting van het Sovjet-imperium met zijn atoombewapening gaat het er niet alleen om te voorkomen dat nieuwe staten zich nucleaire wapens verschaffen, maar ook om de vraag hoe moet worden omgegaan met nieuwe staten die ontstaan uit een mogendheid die nucleaire wapens had, de Sovjet-Unie. Wij hebben ook oog voor de noodzaak van controle op de export uit de vroegere Sovjet-Unie. Het is een veel complexere wereld geworden, er zijn zowel mogelijkheden als uitdagingen.”

Kunt U zeggen dat de Sovjet-Unie zich indertijd op het gebied van non-proliferatie beter gedroeg dan de Europese bondgenoten van de Verenigde Staten?

De Sovjet-Unie was zeer betrokken bij wapenverkopen aan agressor-landen, in het bijzonder in het Midden-Oosten. De Sovjet-Unie was ook een belangrijke leverancier op nucleair gebied voor een land als Noord-Korea, dat nu aanleiding geeft tot grote zorg uit een oogpunt van proliferatie. Maar in de afgelopen jaren heeft men zichzelf beperkingen opgelegd. De Russische Federatie, de Oekraïne, en de andere republieken van het Gemenebest van onafhankelijke staten (GOS) hebben gezegd dat zij op die weg voortgaan.

We hebben met instemming vastgesteld dat in een aantal Westeuropese landen, waaronder Duitsland, veel scherper controle wordt uitgeoefend op de export van defensie materiaal. De Verenigde Staten zijn op dit terrein ook al niet altijd perfect geweest. Maar in veel gevallen is er nu multilaterale controle als gevolg van maatregelen die het eerst door de VS zijn genomen.

In hoeverre blijft Rusland net als de oude Sovjet-Unie een nucleaire macht waarmee samengewerkt wordt bij internationale crises?

De rol van de Sovjet-Unie, en nu van de Russische Federatie, in Irak, in Afghanistan, in Cambodja, Nicaragua, Angola en Noord-Korea is belangrijk. Onze benaderingen (van Rusland en van de VS, red.) zijn verschillend. Maar wie zou een jaar of twee geleden hebben geloofd dat de Russen zo coöperatief zouden zijn als nu het geval is?

In hoeverre is de controle op ontwapening moeilijker geworden nu de Sovjet-Unie is uiteengevallen in een aantal soevereine republieken?

Ik ben er niet zeker van dat wij de situatie onder controle hebben. Maar uw regering en de onze hebben bij elk van de nieuwe republieken beklemtoond dat ze zich aan de internationale normen moeten houden. Ze lijken deze boodschap begrepen te hebben. Niet alle nucleaire problemen zijn opgelost. Maar het debat is met meer gevoel voor verantwoordelijkheid gevoerd dan we verwacht hadden. We moeten bij elk van de pas ontstane republieken blijven onderstrepen dat, als ze deel willen uitmaken van internationale samenwerking, er zekere fundamentele voorwaarden vervuld moeten worden. Dit behelst ook een tegemoetkomen aan onze condities op het gebied van non-proliferatie en wapenbeheersing.

De betrekkingen tussen Rusland en de Oekraïne leveren toch een probleem op?

Alle republieken hebben ons duidelijk gemaakt dat ze zich gebonden achten aan de verklaring van Alma Ata (van december vorig jaar, red). Alle republieken - met uitzondering van Rusland - hebben duidelijk gemaakt dat ze van plan zijn zich van kernwapens te ontdoen. Er zijn onderhandelingen tussen de republieken geweest over de vraag hoe kernwapens onder centrale controle te brengen. Al het bewijsmateriaal waarover we beschikken, wijst erop dat de wapens onder centraal beheer staan.

Staan of komen?

De tactische nucleaire wapens zijn uit alle betrokken republieken weggehaald en men heeft ons verzekerd dat in de zomer alle nucleaire wapens uit alle republieken weggehaald zullen zijn - behalve uit Rusland. De drie betrokken republieken zijn Oekraïne, Wit-Rusland en Kazachstan. Wij hebben begrepen dat de kernwapens al uit Kazachstan weg zijn. We hebben begrepen dat behalve in de genoemde vier republieken elders geen kernwapens zijn. Als we de grote aantallen kernwapens waarom het hier gaat in aanmerking nemen, is het voor ons erg moeilijk om onafhankelijk te garanderen dat dit alles klopt. Er is echter verklaard dat het zo is en wij hebben geen bewijzen dat het anders is.

Hoe kunt u zo zeker zijn gezien de gaten in de controle van de strijdkrachten van het Gemenebest waar het gaat om de conventionele bewapening?

Ik denk dat er een verschil is. Allereerst: de republieken zijn niet dezelfde verplichtingen aangegaan ten aanzien van conventionele wapens als zij ten aanzien van kernwapens op zich hebben genomen. Ten tweede: de kernwapens zelf zijn altijd aan een zeer streng beheer onderworpen geweest. Bij conventionele strijdkrachten hebben we te maken met het nationaliteitenprobleem. Je bent in Moskou, in de Russische Federatie, en je legers van Russische soldaten staan voor een groot deel buiten je grenzen. Mensen zeggen dat ze die soldaten daar zullen houden. Maar dat zijn voor een deel jouw inwoners. Hoe houd je dat uit elkaar? Je ziet hoe moeilijk dat is.

Betekent de ontmanteling van kernwapens geen groot financieel probleem voor Rusland?

De wapens behouden is ook een enorm financieel probleem. Het belangrijkst zijn de kosten van de opslag van de splijtstof dat uit ontmantelde wapens vrijkomt. Mijn voorganger, Burns, leidt een Amerikaans team voor veiligheid en ontmanteling. Dat proces is op gang gebracht op coöperatieve basis.

Is er ook sprake van financiële samenwerking bij de ontmanteling?

De Russen hebben ons niet om specifieke hulp bij de ontmanteling gevraagd. Wat ze willen is hulp bij transport en opslag. U moet zich realiseren dat ze nog recent een enorme infrastructuur hadden van wetenschappers en defensie-experts, allen gespecialiseerd in het produceren van deze wapens. Ze hebben dus de mensen die de wapens uit elkaar kunnen halen. Ik veronderstel dat ze beter weten hoe ze hun wapens moeten demonteren dan wij.

Hoe staat het met de ratificatie van het verdrag ter vermindering van strategische wapens (START)?

De vier republieken die strategische strijdkrachten op hun grondgebied hebben, bespreken hoe zij hun verdragsverplichtingen kunnen nakomen. Ze voelen zich verplicht het verdrag uit te voeren.

Is het een eis dat ze alle vier ratificeren?

We hebben niet gezegd hoe we het precies willen hebben. We moeten weten met wie van de andere kant we zaken kunnen doen. We zijn flexibel op dat punt, maar het is duidelijk dat we dit voor elkaar moeten krijgen want we hebben beperkt de tijd.