De bedreigde Everglades: Proeftuin van onze planeet

Vlakbij de miljoenenstad Miami huizen alligators, reuzenschildpadden en vierhonderd soorten vogels. Hun verblijfplaats is de Everglades, een van de rijkste maar ook een van de meest bedreigde natuurgebieden ter wereld. Wat hier de komende jaren gebeurt, beschouwt men in Florida als de proef op de som: "Wanneer de Everglades verloren gaan, maakt ook de rest van de aarde weinig kans.'

Het is niet toegestaan in het wild levende dieren te voeren, zo luidt de belangrijkste regel voor bezoekers van de Everglades. Borden melden dat op overtreding van het verbod een boete staat van vijfhonderd dollar. Toch is voor enkele Duitse toeristen de verleiding te machtig. Ze parkeren hun huurauto bij het eerste het beste meertje en gooien daar, niet geïntimideerd door de andere aanwezigen, boterkoekjes en marshmallows in het water. Hun actie heeft het gewenste resultaat: een forse alligator, tot dat moment roerloos dromend in de modder, maakt zich met verrassende snelheid los uit het riet en hapt de lekkernijen naar binnen. De vreugde in het Duitse kamp is groot. ""Zie je wel, ze zijn dol op Süssigkeiten'', roept een vrouw in het gezelschap.

De alligators vormen een belangrijke attractie van de Everglades. In de wintermaanden, wanneer dit reusachtige moerasgebied in zuid-Florida grotendeels is drooggevallen, liggen ze vredig bijeen in de plassen en poelen die hun nog resten. Verspreid over een oppervlakte van 566.000 hectare, huizen in dit nationale park tien- tot vijftienduizend exemplaren. Het lijkt een aanzienlijk aantal, maar het is slechts een klein deel van de populatie die hier vier jaar geleden nog te vinden was. Een droogteperiode, die haar hoogtepunt vond in de winter van 1989-1990, maakte aan het leven van ontelbare kaaimannen een eind.

Jacht

""Het was afschuwelijk'', zegt Joe Podgor, woordvoerder van The Friends of the Everglades. ""De beesten, gewend aan een eigen plekje in de modder, zochten met z'n allen hun toevlucht in de paar meertjes die waren overgebleven. Daar verdrongen ze elkaar: de grote alligators aten de kleine op en de jongen werden door hun ouders verstoten. Zo gingen er circa 40.000 ten onder.''

De jacht op de dieren werd een tijdlang gestaakt, maar is inmiddels tot veler vreugde weer op beperkte schaal toegestaan. Naar men verzekert betreft het hier een zowel spannende als lucratieve sport, want de huid van alligators blijft in trek als materiaal voor schoenen en de betere damestassen. Bovendien geldt het vlees van het staartstuk in modieuze restaurants als een delicatesse. De vraag daarnaar nam echter snel af toen onlangs duidelijk werd dat het was besmet met kwik.

In diezelfde tijd vond men elders in het park twee panters die kort tevoren om onduidelijke redenen waren bezweken. Een onderzoek wees uit dat ook zij kwik in het lijf hadden: bij een van de dieren was de concentratie van deze stof in de lever twintig keer hoger dan normaal. Sectie wees uit dat de panters zich voornamelijk hadden gevoed met wasberen, wier dieet vooral bestaat uit vis met een (in deze streken) eveneens te hoog kwikgehalte.

Wetenschappelijke nasporingen moeten nu aantonen of dit kwik afkomstig is van de cementindustrie, de landbouw of van vuilverbrandingsovens, maar het kan wel zes jaar duren voor hierover zekerheid bestaat. Voor de dertig à vijftig geelbruine panters die Florida nog rijk is - een fractie van het oorspronkelijke aantal - is het tegen die tijd waarschijnlijk te laat. In het beschermde deel van de Everglades is deze diersoort nu al niet meer vertegenwoordigd. De beheerders van het park kunnen dit moeilijk aanvaarden: op grond van vage waarnemingen geloven zij, optimistisch als ze zijn, dat er nog een koppel rondloopt. Joe Podgor maakt zich echter geen illusies. ""De panter, eigenlijk een soort poema, is aangewezen als het symbool van deze staat, maar wij moeten ons nu tevreden stellen met een bronzen replica. Het beeld is enige tijd geleden met vooruitziende blik geplaatst in de buurt van het bezoekerscentrum.''

Zeldzame dieren

Ondanks het kwikdrama laten de Everglades zien hoe de aarde er hier moet hebben uitgezien voor de mens het heft in handen nam. Van Shark Valley tot Bear Lake en van Snake Bight tot diep in de beschermde wateren van Florida Bay, vormt dit gebied van 609.000 ha. een "lost wilderness', waarbij vergeleken de nationale parken in West-Europa niet meer zijn dan kleine stadstuinen. Alleen de cijfers al vervullen een bezoeker met vreugde. Het naast de miljoenenstad Miami gelegen reservaat telt 400 soorten vogels, waaronder de bruine pelikaan, de roze lepelaar en de ibis, 125 soorten vis van 45 "families', zeldzame dieren als de zeekoe en de Amerikaanse krokodil, ruim 120 soorten bomen en circa duizend plantensoorten. Om deze redenen werden de Everglades in 1976 door de Verenigde Naties aangewezen als een World Heritage Site en, in 1979, als een International Biosphere Reserve.

Maar de werkelijkheid is minder mooi dan een "10.000 Islands Boat Trip' of een autotocht van de hoofdingang naar het Flamingo Center suggereert. In de laatste decennia is meer dan zestig procent van de moerassen verdwenen, de vogelstand met negentig procent afgenomen (die van de waadvogels zelfs met 95 procent) en de variëteit van de vegetatie dramatisch verminderd. In dezelfde periode liep het aantal arenden, ooievaars en zeeschildpadden dermate sterk terug dat nu voor hun voortbestaan wordt gevreesd. Zo devalueerden de Everglades in korte tijd van een in biologisch opzicht rijk gebied tot een van de meest bedreigde streken in de Verenigde Staten.

Sommigen stellen dat het "point of no return' inmiddels is gepasseerd en het reservaat - zo niet stervende - ten dode is opgeschreven. Patricia Tolle, die over het park de dagelijkse leiding heeft, en haar strijdbare medestander Joe Podgor, weigeren zich bij deze visie neer te leggen. ""Delen van de Everglades zijn nog altijd gezond'', stellen zij. ""Ze verkeren als het ware in winterslaap en wachten op een kans weer volledig tot leven te komen.''

Vooral Pat Tolle put daaruit hoop, maar Podgor waarschuwt voor te veel optimisme: ""Onze overwinningen zijn tijdelijk, maar onze verliezen definitief - dat merk je steeds weer. Helaas sluit het publiek de ogen voor wat er gebeurt. De idealisten van vroeger hebben hun ideeën opzij gezet en zijn nu yuppies die op de stroom meevaren. De meesten denken, opportunistisch genoeg, alleen aan zichzelf. Screw the eagle, screw the panther - het zal mijn tijd nog wel duren, is hun motto. Ze zien niet in dat Zuid-Florida een laboratorium is waar we, in de hoop te kunnen overleven, oplossingen moeten vinden voor de problemen waar de wereld mee kampt.''

""Het gaat hierbij niet alleen om de afvalstoffen en de vervuiling van lucht en water'', vervolgt Podgor, ""maar ook om de schaarste aan grond en de explosieve groei van de bevolking. In dit laboratorium vormen de Everglades de proef op de som: indien we ze in stand kunnen houden, heeft de planeet nog een kans; als ze de komende jaren echter ten onder gaan, is er ook voor de rest van de aarde weinig hoop. Zelf put ik moed uit de kleine successen die we één op de tien keer boeken. Het klinkt pathetisch, maar het zien van een vis in een zwaar bedreigde rivier kan al genoeg zijn. Je kunt het beest niet eten, maar het simpele feit dat hij nog leeft geeft hoop.''

Woeste gronden

Tot een eeuw geleden waren de Everglades het belangrijkste onderdeel van een uniek ecosysteem, dat werd bepaald door de seizoenen. In het natte zomerseizoen, van mei tot oktober, stroomde het regenwater van de savannen in midden-Florida naar de rivier Kissimmee, die uitmondt in het enorme maar ondiepe Okeechobee Meer. Stromend over de lage oevers zocht het zich vandaar een weg naar het zuiden. Gezien de plantengroei spraken de indianen van het grassige water: een tachtig kilometer brede stroom, door schrijfster Marjory Stoneman Douglas later aangeduid als een River of Grass, die met een snelheid van dertig meter per dag over het schiereiland uitwaaierde. In de droge wintermaanden slonk de groene watervloed snel, maar wat ervan overbleef in de poelen en kreken was voldoende om het leven in stand te houden tot de volgende zomer.

Een eerste aanslag op het natuurlijk evenwicht werd in de vorige eeuw gedaan door enkele ondernemers, die door de aanleg van kanalen en spoorlijnen het gebied wilden openleggen. Geïnspireerd door dit voorbeeld, gaf gouverneur Napoleon Bonaparte Broward begin deze eeuw opdracht de woeste gronden te ontginnen. Het reuzenproject veranderde van een triomf in een tragedie toen bleek dat de vruchtbare aarde door de wind werd weggeblazen of, na ontbinding en oxydatie, spoorloos in het omliggende water verdween. Maar de ontwikkelingen waren niet meer te stuiten. Nadat orkanen in de jaren twintig en kort na de Tweede Wereldoorlog veel onheil hadden aangericht, viel het besluit de Everglades voorgoed te temmen. De slingerende Kissimmee-rivier (de hartader van het schiereiland) werd in rechte banen geleid en herdoopt tot Canal 38, rond het Okeechobee Meer kwam een dijk te liggen en in de honderden mijlen moeras daaronder legden ingenieurs van het leger een netwerk aan van 1400 waterwegen.

Het enorme karwei oogstte tot in Nederland lof, maar helaas viel al snel te constateren dat de natuur veel ernstiger van de manipulaties te lijden had gehad dan was voorzien. Arthur Marshall, een bioloog van de "U.S. Fish and Wildlife Service', trok in 1973 een vergelijkling met een ernstig zieke patiënt op wie hartchirurgie was toegepast met een hakmes. Alle ruwe ingrepen hebben de waterhuishouding voorgoed verstoord, aldus zijn diagnose: in de winter zijn de Everglades nu te droog en in de zomer krijgen ze soms meer water dan hun capaciteit toelaat. De gevolgen voor plant en dier zijn desastreus.

Boek

Ofschoon velen stelden dat het al te laat was, zijn de afgelopen twintig jaar pogingen gedaan het tij alsnog te keren. De aanzet daartoe gaf de nu 102 jaar oude Marjory Stoneman Douglas, een nationale figuur die een groot deel van haar leven onverzettelijk ijverde voor het behoud van de Everglades. Nadat ze als meisje van New England naar Florida was verhuisd, werd in 1927 mede door haar toedoen de zuidpunt van de staat aangewezen als een gebied dat bescherming verdient. Het effect was echter nihil, tot haar verdriet werd de drassige laagvlakte ook nadien afgedaan als een big old swamp. Daarin kwam pas verandering toen zij in 1947 River of Grass publiceerde, een boek waarin zij op lyrische wijze aangeeft wat de Everglades uitzonderlijk maakt: the saltness and sweetness of the massive winds, the superb monotony of saw-grass, the dazzling blue heights of space.

In hetzelfde jaar dat haar boek verscheen, wees president Truman een deel van de Everglades aan als een nationaal park dat (aldus een verklaring van het Congres) altijd verzekerd zou zijn van een overvloed aan schoon water. De vreugde hierover verdween toen de staat Florida onder invloed van landeigenaren een jaar later al de Big Cypress Swamp prijs gaf, waardoor het park aanzienlijk in omvang afnam. Als tegenwicht kwam er later een bufferzone rond het natuurgebied, maar veel effect had dat niet. Integendeel - gedurende de droge maanden van 1989 werd de aanvoer van water 37 weken lang gestaakt: een maatregel die voor de Everglades bijna fataal was.

Langdurige perioden zonder regen doen zich tegenwoordig in Florida eens in de vijf jaar voor, tweemaal zo vaak als vroeger. In het kantoor van The Friends of the Everglades spreekt Joe Podgor van een "klimaatverandering', die volgens hem wordt veroorzaakt door de verstedelijking van het zuiden. De laatste dertig jaar ontwikkelde Miami zich van een slaperige stad tot een metropool met vier miljoen inwoners, een aantal dat door immigranten uit Cuba, Haïti en enkele Zuidamerikaanse landen nog dagelijks groeit.

""Om hen allen te kunnen huisvesten'', aldus Podgor, ""ontstond langs de kust een lange muur van huizen en wolkenkrabbers: een barrière van beton die hitte uitstraalt en de vochtige oceaanlucht tegenhoudt. Tegelijkertijd nam door de drooglegging ook verder landinwaarts de vochtigheid af. Zo wordt de regenval op twee manieren negatief beïnvloed en de uitdroging van de Everglades gestimuleerd. Intussen doet de bevolkingsgroei de vraag naar water sterk stijgen. Uitgaande van 760 liter per persoon per dag betekent dit voor de natuur een pijnlijke aderlating.''

In Florida is men het erover eens dat de landbouw de kwetsbare positie van het milieu nog verder ondermijnt. De schuldigen zijn vooral de suikerplantages en veeteeltbedrijven rond het Okeechobee Meer, waarvan het water (en daarmee dat van de Everglades) is vervuild door een cocktail van pesticiden, fosfor en stikstof. Als gevolg hiervan kromp de veelbezongen River of Grass de afgelopen tien jaar met soms 16 ha. per dag en verdwenen andere planten geheel uit het zicht; ervoor in de plaats kwam een blauw-groene brij van algen en een dikke laag stinkende modder. Sporen van bestrijdingsmiddelen werden, zoals in dergelijke situaties gebruikelijk, tot honderden kilometers in de omtrek aangetroffen in de meest uiteenlopende diersoorten.

Vervuilers

Lange tijd konden de vervuilers ongestraft hun gang gaan, maar drie jaar geleden werden zij geconfronteerd met een onverwachte tegenstander. De regering in Washington diende een aanklacht in tegen de staat Florida, die niets had gedaan om de als onwettig aangemerkte activiteiten te stoppen. Na lange onderhandelingen werd kort geleden in deze zaak een schikking getroffen: de afvalstoffen van de landbouwbedrijven worden niet langer geloosd in het meer, maar in speciale vijvers (ook wel aangeduid als semi-natuurlijke septic tanks).

De bewindvoerders van het park beschouwen de overeenkomst als een nederlaag voor de landbouw-lobby die dan ook, naar zij zeggen, achttien bezwaarschriften heeft ingediend. Minder tevreden zijn de Friends of the Everglades: zij zien de "deal' als een nieuw bewijs voor de "corrumperende invloed' van bepaalde belangengroepen. ""Eens te meer blijkt dat drie of vier suikerfabrieken de regering van deze staat in hun greep houden'', stelt Podgor. ""Uiteindelijk hebben de fabrikanten volledig hun zin gekregen: terwijl de concurrentie op Haïti uit de markt wordt gedrongen, kunnen zij ongehinderd op de oude voet doorgaan. Men denkt blijkbaar dat de vervuiling die zij veroorzaken als door een wonder vanzelf verdwijnt, maar natuurlijk is dat onzin. Vroeger of later treden die vijvers, bij voorbeeld tijdens een orkaan, buiten hun oevers en verspreidt de inhoud zich over het schiereiland. De natuur, of wat daarvan rest, is dan de dupe.''

Podgor en zijn medestanders voorzien dat in zo'n geval ook de bevolking de consequenties ondervindt van een beleid dat zij een nationale schande noemen. ""Nog altijd beseft men niet dat het levensgevaarlijk is om op deze luchthartige manier voort te gaan. De miljoenen die hier leven zijn afhankelijk van hetzelfde water als de planten en dieren van de Everglades: als die bron onbruikbaar wordt, is het ook met ons gedaan. Wij zouden ons moeten spiegelen aan Haïti, een afschrikwekkend voorbeeld van een volledig verwoest land waar de jungle heeft plaats gemaakt voor kale heuvels en waar het water in plastic zakken uit Miami wordt aangevoerd. Zelfs de zee is er praktisch dood; zo gauw er ergens een vis wordt gesignaleerd, varen er drie boten uit om hem te vangen. Als wij dat een aanlokkelijk vooruitzicht vinden, moeten we op de ingeslagen weg voortgaan.''

De Friends of the Everglades zien maar één alternatief: de woorden ter harte nemen van Marjory Stoneman Douglas, nog niet zo lang geleden in Florida gekozen tot vrouw van het jaar. ""There are no other Everglades in the world'', luidt haar stelling. ""Het is voor ieder op aarde van levensbelang dat wij vechten voor hun voortbestaan.''