Filmwijk in Almere vormt woningbouw-etalage

In Almere opent maandag de buitenexpositie van de BouwRAI, een kruising tussen vakbeurs en woonwijk. Architecten en opdrachtgevers laten zien wat Nederland op het gebied van de woningbouw vermag.

Een beetje apart, maar ook weer niet te gek. De 580 woningen in de nieuwe Filmwijk van Almere geven precies aan hoe ver de Nederlandse opdrachtgevers bereid zijn te gaan in de woningbouw, de sector van de architectuur met de smalste marges. Deze nieuwe buurt is de "buitenexpositie' van vakbeurs de BouwRAI die volgende week wordt gehouden. Als de beurs voorbij is, blijven de huizen staan, prototypes en incidenten door elkaar, een etalage en een momentopname tegelijk. “Deze wijk kun je beschouwen als een beurs die haute couture biedt voor een C&A-budget”, zegt projectleider Hans Laumanns. “Dat is Nederland ten voeten uit.”

Het is nu de tweede keer dat Almere als gastheer optreedt voor een dergelijke modelwijk bij de door de Nationale Woningraad georganiseerde BouwRAI. Twee jaar geleden werd hiervoor een deel van de Muziekwijk gebruikt, maar het idee was laat ontstaan en de opdrachtgevers en architecten moesten genoegen nemen met een reeds verkaveld terrein. Deze keer is de Filmwijk grondiger aangepakt: het gebied is twee keer zo groot, het stedebouwkundige plan is er speciaal voor gemaakt en behalve woningen zijn er ook openbare voorzieningen, ontworpen door de nestors van de Nederlandse architectuur. Dat zijn een gezondheidscentrum van Aldo van Eyck (dat overigens nog lang niet klaar is) en een basisschool van Herman Hertzberger, een robuust en helder gebouw met een gebogen aluminium dak. Daaronder loopt een langgerekte binnenstraat met aan weerskanten en in een middenstrook lokalen vol licht.

Bij een maquette in de hal van het stadhuis van Almere geeft Laumanns, die zelf stedebouw en landschapsarchitectuur studeerde in Berlijn, kort college. “De Filmwijk zit op een scharnierpunt van de stad en moest dus een markante plek worden. Maar hoe kom je aan een markante plek in een lege polder?” De oplossing werd gezocht in een sterke stedebouwkundige vorm: een half wiel, met openbare voorzieningen als de school, het gezondheidscentrum en een bushalte op het middelpunt. Van daaruit waaieren de straten als spaken uit naar de gebogen buitenwand, waar de hogere gebouwen staan. “Die stringente vorm was een zegen bij het ordenen van 36 zulke verschillende projecten. Zonder die samenhang zou een kakofonie dreigen.”

Via de Orson Wellesstraat lopen we die buitenring op, de Hollywoodlaan, waar het trottoir met zwarte en witte tegels is bestraat in het patroon van een reep film. Op de hoek van de Grace Kellystraat valt direct het project van Mecanoo op, een rij dubbele woonhuizen in wit stuc en hout die met hun zeer geprononceerde hoekige vormen bijna vrijstaande villa's lijken. “De buitenkant doet denken aan het nieuwzakelijke Papaverhof van Jan Wils in Den Haag,” zegt Laumanns, “maar van binnen is de indeling grotendeels aan de bewoners overgelaten. De woningen zijn verbonden door overspanningen waarvan de bewoners een balkon, een loggia of een serre kunnen maken.”

De inspirerende voorbeelden van het Modernisme en De Stijl duiken ook op ander plekken op: de woningen van Rijksbouwmeester Kees Rijnboutt herinneren sterk aan het ontwerp van J.J.P. Oud voor de Weissenhofsiedlung, de modelwijk van het Modernisme dat in 1927 in Stuttgart werd gebouwd, en het duo Duinker/Van der Torre heeft deze kans gegrepen om het nooit uitgevoerde idee van Rietveld voor een "kernwoning' te bouwen.

Flexibiliteit, en dan vooral de mogelijkheid tot uitbreiding, blijkt een van de thema's van deze BouwRAI te zijn. Bij Steigenga en Smit is dat een kamer op het dak; Inbo biedt de ruimte om op en naast de kleine basiswoning, de woonruimte bijna te verdubbelen. Tot de interessantste projecten behoren de patiowoningen van Frits van Dongen van de Architekten Cie.: van de twee types kan er één worden uitgebreid. Met de onderbouw van baksteen en de opbouwen van glazen panelen in verschillende tinten grijs doet vooral de straatkant streng aan; op de twee binnenpleinen - één groen , één geplaveid - is de sfeer wat ontspannener.

Werd er op de eerste BouwRAI gekoketteerd met het bouwen voor verschillende lifestyles, nu zijn diverse architecten, zoals Van Dongen, gericht op zoek naar manieren om de hang naar het individuele te combineren met visuele eenheid. Zo heeft Sjoerd Soeters onder het motto Modern acropolisme een werkelijk bijzondere variant ontworpen in zoete Miami-kleurtjes op de vermoeide "twee onder één kap'. Op straatniveau zit de gang met daaraan de slaapkamers weggeborgen achter een talud; boven, onder een dak als een tongewelf, zijn de woonkamers en de terrassen, met een vrij uitzicht over het landschap.

Fons Verheijen streeft ook duidelijk naar eenheid-in-verscheidenheid: hij ontwierp zeven woningen in een lange, lage onderbouw waarvoor de bewoners zelf hun pui konden kiezen en waarop ze zelf een "slaaptoren' konden zetten. Helaas, aldus een relaas in het tijdschrift A/B, was de bedoeling bij de makelaar niet helemaal doorgedrongen. Toen de kopers - en dus ook de slaaptorens - wegbleven, presenteerde de architect zichzelf maar als potentiële koper. Toen hij vroeg of er iets was wat hij zelf grotendeels kon invullen werd hem verzekerd dat hij echt het onmogelijke vroeg, zelfs toen de "koper' gericht naar de BouwRAI informeerde. Dus heeft de architect zelf maar de zeven torens in zachte kleuren met "lessenaar'-daken erop gezet.

Ondanks het enkele communicatiestoornis lijkt er wel degelijk belangstelling te bestaan voor de 580 woningen, waarvan een derde huur en twee derde koop, met prijzen variërend van 1,35 tot 4 ton. Daarvan is inmiddels driekwart verkocht. “Er is geen subidie aan te pas gekomen,” vertelt Hans Laumanns. “We willen juist laten zien hoeveel er binnen de bestaande kaders mogelijk is.

“Het gevaar is levensgroot, dat we in Nederland steeds meer van hetzelfde gaan bouwen. Hier blijkt dat niet alles identiek hoeft te zijn. Dat vind ik een bijdrage aan de wooncultuur. Almere bouwt 2500 woningen per jaar voor "de gewone man', maar nu geven we voor de tweede keer een voorbeeld van hoe het anders kan.”

De BouwRAI in de Filmwijk van Almere is van 13 t/m 16 april open voor beursbezoekers en van vr. 17 t/m zo. 26 april voor het publiek (10-17u, vr. 24 april 10-21u.) Inl. 03240-38383.