TBC-epidemie in Amerika's grote steden

Tuberculose maakt een tragische terugkeer als dodelijke ziekte in de Verenigde Staten. Op federaal niveau wordt er weinig aan gedaan: “Het is een kwaal voor de armen”, legt een arts uit.

NEW YORK, 9 APRIL. In een kleine wachtkamer van de tbc-kliniek verdwijnen twee bureaus in een zee van stoelen met bijna veertig patiënten. De twee verpleegkundigen kunnen er niet meer aan zitten om de patiënten te registreren. Staande bladeren ze door formulieren en nemen ze de telefoon aan. De patiënten moeten hier uren doorbrengen voor ze aan de beurt zijn. Het is er benauwd, er is geen luchtverversingssysteem noch open ramen. De oude, bruinige ventilator staat uit. De omstandigheden zijn optimaal om de ziekte ook te verspreiden onder degenen die hier slechts voor een onderzoek komen.

In dergelijke mini-inferno's ontvangt New York doodzieke patiënten, huppelende kinderen en zwangere moeders uit de arme wijken. Een patiënt moet vier keer wachten, eerst voor registratie, dan voor het wegen en het nemen van een slijmmonster, dan voor de dokter en uiteindelijk weer voor de verpleegkundige die de medicijnen uitreikt. Het verbaast dokter Karen Brudney dan ook niet dat in de zwarte wijk Harlem bijvoorbeeld slechts 11 procent van de zieken de ellendige omstandigheden trotseert om hun antibiotica-kuur van een half jaar af te maken. De overigen, 89 procent, houden op met de pillen zodra ze zich wat beter voelen. Sommige patiënten komen zeven keer met tbc terug naar dezelfde kliniek, omdat ze hun kuur niet hebben afgemaakt.

Het percentage niet-afmakers is aanzienlijk hoger dan in de meeste ontwikkelingslanden. Ontwikkelingslanden als Tanzania, Malawi, Nicaragua en Mozambique bereiken genezingspercentages van 80 procent. Het gevolg van de slechte genezingsresultaten is dat er zich nieuwe resistente stammen van tbc-bacteriën in vatbare longen nestelen. Een derde van de patiënten is resistent tegen een of meer antibiotica. Tuberculose maakt zo weer een tragische terugkeer als dodelijke ziekte in Amerika, vooral onder daklozen, aids-lijders en gevangenen.

De enorme opvangtehuizen voor daklozen zijn beruchte broeinesten voor de tb-bacterie. Vandaar dat sommige daklozen liever in de kou slapen. Gevangenen lopen ook gevaar. Vóór hun berechting worden verdachten van misdrijven in nauwe kooien onder de rechtbank van Brooklyn met ten minste twaalf man tegelijk opgesloten. Het in 1932 geïnstalleerde ventilatiesysteem werkt al zes jaar niet meer. Een op de vijf gevangenen is als drager van het aids-virus extra vatbaar voor tbc. Maar het duurt nog lang voor de bekende tbc-lijders apart worden gezet. Ook verzorgers, strafpleiters, dokters, verpleegkundigen en gevangenbewaarders vertonen steeds vaker positieve reacties bij de huidtest voor tbc. Het betekent dat ze ermee in aanraking zijn geweest. Sommigen hebben al langs gerechtelijke weg schadevergoeding geëist van New York. Het is het enige middel tot verandering in de huidige politieke stilstand.

Brudney zelf is ook drager geworden door haar werk met patiënten. Ze heeft tien procent kans dat ze ooit in haar leven tbc krijgt. “Het is een algeheel falen in verantwoordelijkheden van de Amerikaanse samenleving”, zegt Brudney over de aanwas van haar patiënten. Op federaal niveau gebeurt er heel weinig en volgens Brudney is het probleem “te groot om op lokaal niveau aan te pakken”.

Tuberculose is een symptoom van het verval van publieke voorzieningen in de Verenigde Staten. Onder Amerikaanse armen zijn de aantallen lijders groter dan in de meeste ontwikkelingslanden. In 1990 waren er in Harlem 220 gevallen op 100.000 inwoners, in heel New York 40 per 100.000. In heel Amerika is het aantal gevallen gestegen tot bijna 25.000. “De epidemie had kunnen worden voorkomen”, zegt dr. Barry Bloom, immunoloog, microbioloog en tbc-specialist bij het Albert Einstein College of Medicine. “De Verenigde Staten spenderen 14 procent van het bruto nationale produkt aan gezondheid, maar men vraagt zich af welk percentage gaat naar het voorkomen van ziekten.” Bij elke genezing is er ook een besmettingshaard verdwenen. Eén patiënt besmet gemiddeld twaalf anderen.

In New York was er eerst geen medicus te vinden om de tbc-dienst onder zijn hoede te nemen. Uiteindelijk verklaarde een dokter zich bereid, mits hij zijn privé-praktijk deels mocht behouden. “Tbc is een kwaal voor arme mensen”, zegt Brudney. “Daarom geeft niemand erom.”

Brudney heeft ook gewerkt in Nicaragua, waar het personeel van de tbc-bureaus achter de patiënten aanjoeg om hen de kuren te laten afmaken. Als een patiënt niet terugkwam voor nieuwe pillen dwaalden de verpleegkundigen door de stoffige sloppenwijken van Managua om hem te zoeken. Met succes, want drie kwart van de patiënten in Nicaragua geneest in één keer.

In New York wordt dergelijke zorg niet besteed aan onwillige patiënten. Een paar briefjes naar het adres van de patiënt en dan is het afgelopen. De medische staf maakt geen gebruik van de bestanden van de sociale dienst. Een speciaal opsporingsprogramma van patiënten wordt niet uitgebreid. Brudney wil onwillige patiënten zelfs opsluiten tot ze zijn genezen.

Tuberculose is niet zo besmettelijk als verkoudheid of griep, dat door een gesprekje, het geven van handen of via deurknoppen kan worden verspreid. Besmetting ontstaat in de regel door meer langdurig contact. Huisgenoten of collega's van een open-tbc-lijder zijn meestal de dupe. “Rijke mensen hebben niets te vrezen”, zegt Brudney. “Zelfs een kellner met open tbc zal hen niet besmetten. Maar de kok in de slecht geventileerde keuken zal er wel last van krijgen.”

In de jaren zestig had New York nog meer dan 1.000 bedden voor tbc-lijders. Tien jaar later waren er nauwelijks nog bedden en het budget was verlaagd van 40 tot 18 miljoen dollar. Door de nieuwe medicijnen hoefden de patiënten niet meer in het ziekenhuis te liggen. Ze zouden worden opgevangen in ambulante klinieken. Deel één van het programma, het op straat sturen, werd uitgevoerd, maar van deel twee, het begeleiden in klinieken, kwam niets terecht. New York had financiële problemen. Later kwamen daar nog de bezuinigingen van president Reagan bovenop.

Het aantal tbc-klinieken is inmiddels van 22 tot 9 gedaald. De aantallen daklozen en speciaal voor infectieziekten vatbare aids-lijders zijn in die tijd aanzienlijk toegenomen. Ook inrichtingen hebben zich in naam van de vrijheid binnenstebuiten gekeerd en hun patiënten op het harde New-Yorkse plaveisel gestort.

New York heeft de ernstigste tb-crisis van het land, maar ook in andere steden als Washington, Atlanta, Los Angeles en San Francisco grijpt de ziekte snel om zich heen. In Los Angeles worden dakloze tbc-patiënten gelokt met onderdak en maaltijdbonnen. Een dergelijke behandeling is nog aanzienlijk goedkoper dan de 180.000 dollar die een geheel resistente patiënt kost.

Dr. Bloom ziet resistente tbc ook wereldwijd groeien. In ontwikkelingslanden zijn nu ook de dure antibiotica zonder doktersrecept in de winkel verkrijgbaar. De resistentie blijft dan niet beperkt tot goedkopere geneesmiddelen.

Tbc is in de wereld nog altijd een belangrijker doodsoorzaak dan kanker of hart- en vaatziekten. Bloom zoekt ook met genetische manipulatie naar nieuwe soorten geneesmiddelen. Tijdens een hoorzitting voor het Huis van Afgevaardigden pleitte hij voor meer overheidsinspanningen. “De enige risicofactor bij deze ziekte is ademen, en daar kan niemand mee ophouden”, zei hij.