IN "HOOK' VAN STEVEN SPIELBERG IS PETER PAN TE GROOT GEWORDEN; Hij vliegt en vecht, maar is volwassen

Hook. Regie: Steven Spielberg. Met: Robin Williams, Dustin Hoffman, Bob Hoskins, Julia Roberts, Maggie Smith. In 70 theaters.

Jarenlang heeft Steven Spielberg interview na interview laten weten dat hij heus genoot van zijn succes, maar dat hij eigenlijk maar één film echt wilde maken: de verfilming van het klassieke Engelse kinderboek Peter Pan (in 1904 geschreven door Sir James Matthew Barrie). Die droom van Spielberg was niet zo vreemd, getuige zijn films. Immers, van Close Encounters of the Third Kind tot en met E.T. of Raiders of the Lost Ark verplaatste hij zich in de wereld van onbedorven jongensplezier en hij wist een publiek van miljoenen met zich mee te slepen.

Spielberg deed er alles aan om een incarnatie van Peter Pan te zijn, van de jongen die besluit niet volwassen te worden en verkiest te blijven wonen in het fantasierijk "Neverland', om daar, in gezelschap van de ouderloze "Lost Boys', gevechten te leveren met Captain Hook en zijn piraten. Film na film schetste Spielberg de kinderwereld als een avontuurlijk paradijs, waar de volwassenen steeds van alles dreigen te bederven. Dat doen ze niet met opzet, ze kunnen niet anders, want ze raakten het vermogen kwijt om toe te geven aan hun naïviteit. Volwassenen werden in Spielbergs films pas gelukkig als ze durfden vertrouwen op hun kinderlijke onbevangenheid. Dat gold zelfs voor de haaienjager in Jaws - die slaagde er pas in het witte zeemonster te bedwingen toen hij, tegen ieders advies in, toegaf aan ongebreidelde fantasie.

Steven Spielberg bleef echter geen jongen. Hij werd groot en streefde naar volwassen waardering. Hij produceerde onder meer Akira Kurosawa's Dreams en maakte zelf de "serieuze' films The Color Purple, Empire of the Sun en Always. In die films verliet hij het kinderlijke uitgangspunt, zelfs wanneer er sprake was van een jongen als hoofdpersoon.

Net toen Peter Pans ideaal voorgoed achter Spielbergs horizon leek te verdwijnen, verwerkelijkte hij de wens die hij zo vaak had uitgesproken. Hij maakte alsnog zijn film over de waarde van de jeugd, hij wekte alsnog Peter Pan op celluloid tot leven. Op het eerste gezicht is het een echte Peter Pan, een die vliegt en vecht, een die de Lost Boys kan aanvoeren en Captain Hook verslaan. Maar het is ook een Peter Pan die zijn meest essentiële kenmerk moet ontberen.

Spielbergs Peter Pan groeide, kreeg borsthaar en een zware stem. Hij werd een echtgenoot en een vader. Hij kweekte verantwoordelijkheidsgevoel, hij is een workaholic, een twijfelaar en geremd in zijn emoties. Peter Pan werd volwassen. Hij laat zich slechts door het elfje Tinkerbell verleiden om terug te keren naar Neverland, omdat zijn kinderen gevaar lopen. Alleen om hen te redden geeft hij zich over aan de dertienjarige die hij ooit was, maar die hij al lang geleden uit zijn geheugen verbande.

Spielberg noemde zijn film niet "Peter Pan', maar Hook. Die titel dekt de inhoud van zijn film, want hoofdpersoon Peter Banning (Robin Williams) is een enthousiaste, vrolijke volwassene. Al is hij zich dat niet bewust, zijn probleem is zijn verslaving aan zijn werk (hij is "hooked' zeggen de Amerikanen). Ontworstelt hij zich niet aan zijn neiging om zijn carrière altijd en eeuwig te laten prevaleren, dan veroorzaakt hij zijn eigen morele en emotionele ondergang. Oftewel, in de overdrachtelijke termen die Spielberg voor Hook bedacht, als hij niet in staat is Captain Hook het hoofd te bieden, dan zal hij zijn kinderen kwijt zijn en daarmee zijn kans op geluk.

Hook onderscheidt zich thematisch niet van de eerdere "jongensfilms' van Spielberg: een man moet jongen durven zijn en blijven, anders vergooit hij zijn leven. Maar inhoudelijk noch in zijn vormgeving heeft de film iets te maken met die films. Spielberg verliet met deze film voor het eerst in zijn oeuvre de voorstelbare werkelijkheid ten gunste van een uitgesproken fantasiewereld. Daarbij ruilde hij zijn, tot nu toe onweerstaanbare, kinderlijke aanspraak op het gevoel van zijn publiek in voor het traditionele melodrama en voor het valse sentiment van de met vaseline ingesmeerde lens.

Niet speelt het verhaal zich af tegen de achtergrond van de huiselijke Amerikaanse voorstad waar Spielberg zo vaak zijn liefde aan verklaarde. Zelfs het landschap waar we Indiana Jones in zagen verkeren is een voorbeeld van realisme vergeleken met het volslagen surreëel sprookjesland van Hook, dat uitsluitend wordt bevolkt door onwerkelijke figuren. Technisch gesproken is Hook een wonder. De decors roepen de verwachtingsvolle gezelligheid op van de Hollywood-avonturenfilms uit de jaren dertig, de trucage is overdadig en steeds adembenemend knap, de decors origineel en rijk in hun details. De montage is snel op het kortademige af, maar zeker effectief. Dustin Hoffman zet een geslaagde, potsierlijk kakkineuze Captain Hook neer, niet in de laatste plaats doordat hij daarbij krachtig wordt bijgestaan door een intens komieke Bob Hoskins als zijn vazal.

Maar we missen steeds sterker een herkenbare werkelijkheid eromheen. Wie Hook bekijkt, ergert telkens meer aan het ononderbroken gejacht van de verzinsels. Hij snakt naar een degelijke moeder die alle gefantaseer reliëf geeft met haar gezeur. Wie Robin Williams in een groen tricot het luchtruim ziet kiezen, denkt met weemoed terug aan de fiets die in E.T. een jongetje gelegenheid gaf ten hemel te stijgen. Een echte fiets, een ding dat we allemaal kennen, spreekt meer aan als onverwachte vliegmachine, dan een man die zijn armen spreidt en zijn benen strekt, hoe jolig hij zich ook gedraagt.

Robin Williams als Peter Banning-Pan werd uitgedost naar Spielbergs eigen verschijning: hij draagt zo'n bril als Spielberg, heeft ongeveer zijn gedrongen postuur en zijn nerveuzige, uitgelaten manier van doen en spreken. Met Hook toont Spielberg aan dat hij niet langer aanspraak mag maken op identificatie met Peter Pan. Hij wachtte te lang met deze film. Hij stond zichzelf toe zo zo volwassen te worden dat hij niet anders kon dan zijn beeld van de kinderwereld en haar geneugten te degraderen tot je reinste kitsch.