Italiaanse kiezer wint met zijn proteststem

ROME, 7 APRIL. Waar zijn de winnaars bij de parlementsverkiezingen in Italië? De coalitie heeft een zware klap gekregen, maar er staat geen oppositie klaar om de scepter over te nemen. En meteen komt het spookbeeld op van een land dat onbestuurbaar wordt, juist nu ingrijpende besluiten nodig zijn om de aansluiting bij de Europese gemeenschap niet te verliezen.

Onbestuurbaar? Geeft niet, schreef La Repubblica vanmorgen. Die besluiten werden al maanden, jaren vooruitgeschoven, dus de regeringspartijen zijn schijnheilig als ze nu die kaart spelen. En de Republikeinse partijleider Giorgio La Malfa zei gisteravond: “De christen-democraten en de socialisten moeten begrijpen dat de Italianen de chaos prefereren boven hen. De mensen hebben er genoeg van.”

De winnaar is niet een politieke partij, maar de kiezer. Die heeft duidelijk gemaakt dat het land een nieuwe weg moet inslaan. Dat is gebeurd met veel verwarrende en tegenstrijdige signalen. De richtingaanwijzers wijzen verschillende kanten uit. Maar de boodschap is overgekomen.

De christen-democratische partijsecretaris Arnaldo Forlani, anders altijd de grote verzoener, zei dat de kiezers duidelijk neen hebben gezegd tegen het aanbod van stabiliteit van zijn partij. Nog nooit hebben zo weinig mensen gestemd op de Democrazia Cristiana (DC). Al blijft zij de grootste partij, zij moet haar pretentie opgeven een partij te zijn waarin bijna alle Italianen zich kunnen herkennen.

Ook de socialistische leider Bettino Craxi, die vóór de verkiezingen zijn politieke lot openlijk heeft verbonden aan dat van de DC, heeft zijn nederlaag toegegeven. Het gaat niet om die paar tienden van procenten minder. Het gaat erom dat de kiezers deze coalitie niet meer willen en daarmee ook de modernisering à la Craxi hebben afgewezen.

Pag 5: In Italië overheerst nu de verwarring

De socialistische leider heeft een paar maanden terug gezegd dat de tijd nog niet rijp is voor experimenten. In de verwarde situatie die nu is ontstaan, moet er wel iets nieuws worden geprobeerd.

Deze analyses van Craxi en Forlani vormen de hoofdreden waarom de coalitie niet genoeg heeft aan zijn krappe zetelmeerderheid. Er zijn ook praktische problemen. De christen-democraten zijn traditioneel verdeeld in een aantal stromingen, en die onderlinge conflicten worden vaak in het parlement uitgevochten.

Daar komt een nieuwe verstorende factor bij in de persoon van de christen-democraat Mario Segni. Deze heeft met een groep politici uit andere partijen campagne gevoerd met de belofte absolute prioriteit te zullen geven aan hervormingen in de manier waarop de kiezers hun vertegenwoordigers kiezen, om de band tussen kiezer en vertegenwoordiger te versterken. Segni en de zijnen hebben gezegd dat zij zich daarbij niets zullen aantrekken van het partijstandpunt en desnoods tegen de DC zullen stemmen.

Wat nu? De partijleiders zijn er nog lang niet uit, en ook in de commentaren overwegen de vraagtekens. In de politieke puzzle is de vorm van de stukjes veranderd en zijn er nieuwe bijgekomen, waardoor er nog veel moet worden geschoven voordat een nieuw kabinet zichtbaar wordt.

Een probleem is dat de onbetwiste winnaar van de verkiezingen, de Lega Nord, afzijdig blijft. Lega-leider Bossi zet zich af tegen de andere partijen. En hij is niet sterk genoeg geworden om ze uit te nodigen om, op zijn voorwaarden, een coalitie te vormen.

Voor de verkiezingen speelden woordvoerders van de Lega openlijk met de gedachte van een coalitie van Bossi, Craxi, misschien de ex-communisten en nog wat kleine partijen. De verkiezingsuitslag maakt dat niet mogelijk. Bijna negen procent landelijk voor een nieuwe partij is een enorme sprong in een land waar politiek gezien jarenlang vrijwel niets is gebeurd. Maar het is minder dan de twaalf procent waarop Bossi publiekelijk had gehoopt.

In Milaan is de Lega de grootste partij geworden, maar in Lombardije als geheel moet Bossi tandenknarsend de DC laten voorgaan. In heel het noorden heeft hij tegen de zeventien procent gekregen. En tegenover de winst in Milaan staat het verlies in Brescia, waar de DC de eerste plaats heeft terugveroverd. De Lega werd daar bij lokale verkiezingen vorig jaar de eerste partij, maar bleef buiten het stadsbestuur. Sommige Lega-aanhangers zeggen nu dat ze meer willen dan alleen maar protesteren.

Er zijn verschillende suggesties voor een nieuw kabinet. Sommigen willen de coalitie oplappen door er een nieuwe partij bij te halen. Hierbij worden een paar kandidaten genoemd. De Groenen, die iets vooruit zijn gegaan, naar tegen de drie procent, en hebben gezegd dat er met hen te praten valt als aan het milieu wordt gedacht. De nieuwe partij Rete (netwerk) van Leoluca Orlando; maar die blijven ondanks het succes in Sicilië onder de twee procent, en bovendien heeft ook Orlando “het einde van het regime, eindelijk” geroepen. En de Republikeinen, wier protest tegen de coalitie in de hoop van sommigen wat wordt getemperd door het feit dat de kiezers hun stap naar de oppositie vorig jaar nauwelijks hebben gehonoreerd - de partij steeg minder dan een procent. Maar partijleider Giorgio La Malfa heeft al laten weten dat in zijn ogen een zakenkabinet de enige oplossing is.

Een veel-besproken mogelijke uitweg is een nieuw historisch compromis: samenwerking tussen de DC en de ex-communistische Democratische Partij van Links PDS. Maar ook de PDS is een verliezer in de verkiezingen, meer nog dan de DC. Een deel van haar ex-kiezers heeft gekozen voor de nieuwe communisten, die met hamer en sikkel blijven zwaaien en Cuba willen blijven beschermen tegen het Amerikaanse imperialisme. Een ander deel heeft laten merken geen vertrouwen te hebben in het wazige en steeds wisselende perspectief dat partijleider Achille Occhetto voorhoudt.

Occhetto heeft, zwaar slikkend, gezegd tevreden te zijn omdat zijn twee doelen waren bereikt: de tweede partij van het land te blijven, en de coalitie ten val te brengen. Maar het illustreert zijn onmacht dat hij zeker zo hard is gekelderd als de coalitie. Daar verandert Occhetto's vondst dat de PDS een nieuwe partij is en dus in één keer bijna zeventien procent heeft gehaald, niets aan.

Occhetto heeft gezegd dat hij bereid is, op voorwaarde van een programma dat voorziet in een ingrijpende sanering van de overheidssector met bescherming van de loontrekkers. Maar een nieuw historisch compromis zou een merkwaardig antwoord zijn op de roep om verandering: een soort noodverband van de twee meest traditionele partijen en de twee grootste verliezers.

Voorlopig zijn het voorstellen, proefballonnen. Veel kiezers zijn waarschijnlijk blij dat ze chaos en verwarring hebben veroorzaakt in een politiek systeem dat lang, te lang, geen beweging te zien heeft gegeven. Maar lang mag de chaos niet duren. In de "stabiliteit' van de vier-partijencoalitie is er weinig gedaan aan de enorme problemen waar Italië mee worstelt, het begrotingstekort en de mafia voorop. Italianen gaan vaak prat op hun improvisatievermogen in onzekere situaties. De komende weken moet blijken of ook in de politiek plaats is voor een creatieve chaos.