Fujimori gokt op de man in de straat; "Presidentiële staatsgreep' laat vragen over politieke toekomst Peru open

MEXICO-STAD, 7 APRIL. Wie kan in Peru een einde maken aan de voortdurende economische crisis, aan de armoede, de honger, de tuberculose, de cholera? Of aan de terreur, de bomaanslagen, de moordcommando's, de folteringen, de verdwijningen? En aan de voortwoekerende handel in coca en cocaïne die de samenleving corrumpeert en hand in hand met de guerrilla steeds grotere delen van het land in beslag neemt? Niet zelden zeiden Peruanen de afgelopen maanden dat hun land, in navolging van de nu welvarende zuiderbuur Chili, een sterke man nodig had - al was het maar eventjes - om orde op zaken te stellen.

Sinds zondag heeft Peru zijn sterke man: Alberto Fujimori, de gekozen president die samen met het leger en de politie alle macht in het land naar zich toe heeft getrokken. De Peruaanse grondwet is buiten werking gesteld, het Congres ontbonden, vooraanstaande politici van de oppositie zijn onder huisarrest geplaatst, vakbondsleiders aangehouden, de media gecensureerd of gesloten. Fujimori, de verrassing van de Peruaanse presidentsverkiezingen in 1990, heeft zijn land opnieuw verrast. Ditmaal met een daad die niet anders dan schijnbaar paradoxaal als een "presidentiële staatsgreep' kan worden omschreven.

In de eerste uren na de toespraak voor radio en televisie waarin president Fujimori zondagavond zijn drastische maatregelen bekendmaakte, heerste vooral verwarring. In de presidentiële democratie van Peru heeft het staatshoofd bijzonder veel macht. De president kan decreten uitvaardigen die na een periode van een of twee maanden in retrospectief door het Congres kunnen worden beoordeeld. Op die manier begon Fujimori zijn presidentschap eind juli 1990. Hij kondigde een serie economische schokmaatregelen af die de gierende inflatie tot staan moest brengen. Het Congres, waarin Fujimori's partij van de "verandering' Cambio '90 nauwelijks is vertegenwoordigd, gaf hem toen en nadien nog verscheidene keren de volmacht de maatregelen te nemen die hij nodig achtte.

Maar in de loop van gisteren werd al snel duidelijk dat Fujimori het hele systeem op de helling wil zetten. De wetgevende en rechtsprekende macht moeten worden hervormd, vindt de president, om uiteindelijk vooruitgang te kunnen boeken in de strijd tegen de economische crisis, tegen de terreur en tegen de drughandel.

Fujimori sprak zondagavond van een “institutionele crisis”. Door het buiten werking stellen van de grondwet wil hij nu hervormingen in het Peruaanse politieke systeem doorvoeren, zonder dat het in zijn ogen lastige Congres daar iets over te zeggen heeft. En zonder dat de Peruaanse rechtspraak er bij kan. De hervormingen zouden dan volgens Fujimori door een referendum moeten worden goedgekeurd.

Er gebeurde echter méér na de opzienbarende presidentiële toespraak. Het leger zette tanks in op alle strategische punten van de hoofdstad Lima. De politie joeg met traangas leden van het Huis van Afgevaardigden en de Senaat weg die trachtten hun onder huisarrest geplaatste voorzitters, respectievelijk Roberto Ramirez del Villar en Felipe Osterling, te bevrijden. Legerofficieren drongen de redacties van kranten, radio- en televisie-nieuwsprogramma's binnen om zich er als censors te vestigen.

De gezaghebbende Peruaanse journalist en schrijver van een standaardwerk over de guerrillabeweging Sendero Luminoso ("Lichtend Pad') Gustavo Gorriti is gearresteerd en wordt vastgehouden ondanks de protesten van zijn huidige Spaanse opdrachtgever, de krant El Pais, en van de regering in Madrid.

Leger en politie maakten de afgelopen 36 uur vooral jacht op kopstukken van de APRA-partij van oud-president Alán Garcia Pérez (1985-1990). Hoewel in de oppositie, is de APRA nog steeds de grootste en best georganiseerde partij in Peru. Vrijwel de gehele top van de rechterlijke macht is gelieerd met de APRA. De oud-ministers Abel Salinas (economie) en Agustin Mantilla (binnenlandse zaken) zijn onder huisarrest geplaatst. Alán Garcia zelf schijnt aan arrestatie te zijn ontkomen en te zijn ondergedoken.

Met zijn ingreep heeft de president zich in één klap van het politieke establishment ontdaan, dat zich ook prompt tegen hem heeft gekeerd. Gisteren namen leden van het ontbonden Congres de beslissing om artikel 206 van de opgeschorte grondwet in te roepen om zich van Fujimori te ontdoen. In het artikel wordt bepaald dat de president van de republiek wegens incapacidad moral (geestelijke ongeschiktheid) tussentijds van zijn post kan worden ontheven. Volgens artikel 210 kan hij vervolgens wegens "hoogverraad' worden vervolgd. Ook minister-president Alfonso de los Heros heeft zich tegen het staatshoofd gekeerd en samen met enkele andere ministers zijn ontslag ingediend.

Waar Fujimori op gokt is niet de politiek - die hij allang heeft afgeschreven als incapabel en corrupt - maar de man in de straat die hem de afgelopen anderhalf jaar is blijven steunen. Ondanks de voortgaande economische crisis, het nog steeds niet verslagen terrorisme en het wegzakkende levenspeil voor miljoenen Peruanen kon Fujimori tot voor kort in de opiniepeilingen nog rekenen op goedkeuringspercentages van tussen de 45 en 50. Mèt Fujimori deelt het volk zijn afkeer van politici, en vooral van Alán Garcia en diens partij die de Peruaanse samenleving in vijf jaar tijd tot op de rand van de economische en sociale afgrond hebben gebracht. De grote vraag is dan ook of de Peruanen gehoor zullen geven aan de oproep van Senaatsvoorzitter Felipe Osterling tot het plegen van "burgerlijke ongehoorzaamheid'.

Alberto Fujimoro is intussen teruggekeerd op het punt waar hij zijn presidentiële carrière begon: in de kazerne. Uit veiligheidsoverwegingen bestuurt de president zijn land momenteel vanuit het oppercommando van het leger. Eind juli 1990 zat hij daar ook tijdelijk, toen de Peruaanse marine trachtte zijn presidentschap te voorkomen door een staatsgreep te plegen. Het komplot mislukte dankzij de loyaliteit van leger en politie.

Sindsdien is de band tussen de president en de generaals een hechte. Zonder dat het leger de vrije hand heeft gekregen in de strijd tegen Sendero Luminoso, of de politie in de bestrijding van de drughandelaren, zijn deze twee staatsonderdelen er de afgelopen anderhalf jaar aanzienlijk beter afgekomen dan een groot aantal civiele staatsinstellingen.

Is de staatsgreep in Peru inderdaad een "presidentiële' en wordt Fujimori slechts gesteund door leger en politie? Of is er sprake van een versluierde militaire coup, waartoe Fujimori zich leent als boegbeeld? Een proces van bordaberrización dus, genoemd naar de voormalige Uruguayaanse president Bordaberry die functioneerde als excuus voor wat in feite een militaire dictatuur was. Voor het resultaat maakt het allemaal niet veel uit.

Zeker is dat het leger in de strijd tegen Sendero Luminoso beslist niet aan de winnende hand is. Zonder grondwettelijke beperkingen, zo zou de militaire gedachtengang kunnen luiden, is het schootsveld wat ruimer. Dat geldt ook voor de politie bij de bestrijding van de drughandel. President Fujimori heeft herhaaldelijk - onder andere in een vraaggesprek met deze krant vorig jaar oktober - verklaard dat nog vóór het einde van zijn ambtstermijn een einde zal komen aan de terreur in zijn land. Een cynicus zou kunnen denken dat Fujimori zojuist de eerste stappen heeft gezet op weg naar een langere ambtstermijn dan de vijf jaar die de nu opgeschorte Peruaanse grondwet hem toestaat.

Foto: Roberto Ramirez del Villar, de voorzitter van de Peruaanse Kamer van Afgevaardigden, staat onder huisarrest maar sprak gisteren wel met verslaggevers. (Foto AFP)