Een merkwaardige, tekenende reiziger

Tentoonstelling: Voor sultan en keizer, Antoine-Ignace Melling (1763-1831) tekent Oost en West. Rijksmuseum, t/m 10 mei en in het Musée Carnevalet in Parijs onder de titel "Du Bosphore à la Seine' van 18 mei t/m 19 juli.

C. Boschma e.a., Antoine-Ignace Melling (1763-1831), reizend kunstenaar. Uitgeverij Uniepers, 240 pag. Prijs ƒ 139.

Bij A.-I. Melling was het altijd mooi weer. De helft tot driekwart van de topografische tekeningen die van hem bewaard zijn gebleven bestaan uit een blauwe lucht met wat vlokkige wolken. Daaronder bevindt zich de aarde, zoals die zich voordeed in Turkije, Frankrijk, Engeland en Nederland, de plaatsen waar deze tamelijk onbekende kunstenaar gewerkt heeft. Aan Antoine-Ignace Melling (1763-1831) wijdt het Rijksmuseum een tentoonstelling, waarop men zijn schetsen, zijn uitgewerkte gekleurde tekeningen en de gravures die daarnaar zijn gemaakt kan vergelijken.

Melling, geboren in Lotharingen, kreeg een opleiding als beeldhouwer, schilder, tekenaar en architect en het zijn vooral die twee laatste disciplines die zich in zijn werk verraden. Op 23-jarige leeftijd belandde hij na een reis door Italië en Egypte in Turkije, waar hij een buitengewone positie verkreeg. De zuster van de sultan nam hem namelijk in dienst en voor haar ontwierp hij niet alleen kleding en sieraden, maar ook tuinen. In 1800 viel hij in ongenade en vertrok hij naar Parijs.

Daar vatte hij het plan op zijn in Constantinopel vervaardigde stadgezichten uit te geven. Dat lukte, zij het met veel moeite. Mede door het waterrijke karakter van de stad zijn het gezichten die sterk aan de vedutes van Venetië doen denken.

Een ander plan omvatte een hommage aan Napoleon. Melling zou alle 130 hoofdsteden van de Franse departementen tekenen, graveren en in een boek uitbrengen ter meerdere eer en glorie van de keizer. Dit ambitieuze plan is nooit uitgevoerd al danken we er wel een groot aantal voorstudies aan. Zo reisde Melling in 1812 door Nederland, waar hij schetsen van stadpanorama's maakte, die in 1983 opdoken bij een Parijse kunsthandel. Samen met een aantal grote uitgewerkte gekleurde tekeningen hangen die nu in het Rijksmuseum.

Nederland bestond volgens het beeld van Melling aan het begin van de vorige eeuw uit een aantal slapende steden. Schoon, ruim en rustig. Hij stoffeerde deze plekken met eveneens gedetailleerd getekende personen. Er is wel eens markt, er rijdt wel eens een karos voorbij en het water klotst tegen de kade.

Zo was het in Hellevoetsluis, zo ging het in Amsterdam en in Leeuwarden. Het geplande stedenboek is nooit verschenen, Napoleon werd daarvoor te vroeg verslagen. Wel maakte Melling, in gezelschap- van zijn dochter nog enkele reizen door de Pyreneeën en het resultaat daarvan verscheen tussen 1821 en 1826 in druk.

Melling was een documentair tekenaar. Van alle reizen hangen voorbeelden. Het zijn keurige weidse panorama's waar het detail en de precisie de overhand hebben en de persoonlijke verbeelding weinig ruimte heeft. Omdat er zowel schetsen hangen als uitgewerkte tekeningen wordt iets duidelijk van zijn werkwijze. De ruime stadgezichten en landschappen bezaten een panoramisch karakter en daarom moest Melling perpectivische trucs uit halen. Op het tweedimensionale papier is namelijk veel meer te zien dan twee ogen op één moment in werkelijheid kunnen waarnemen. Diepte gaf Melling weer door een uitgekiend kleurverloop, de perspectivische vertekeningen moffelde hij vernuftig weg.

Niet altijd is dat gelukt. Melling tekende vanaf een hoog standpunt, maar wilde toch de illusie geven dat hij op de grond had gestaan. Zo kijkt men in veel gevallen schuin naar beneden op de voorgrond, maar horizontaal tegen een gebouw in de verte. Ook de hoeken tussen verschillende muren in die gebouwen kloppen niet altijd.

De tentoonstelling is de neerslag van een jaren durende speurtocht naar Melling, waaraan Nederlanders en Fransen hebben meegewerkt en die een grote hoeveelheid materiaal heeft opgeleverd. In het uitvoerige en royaal uitgevoerde boek over Melling is de oogst samengebracht. Zo is deze curieuze tekenende reiziger, tot voor kort alleen bekend van een enkele tekening en zijn gedrukte Voyages Pittoresques, nu bijgezet.