LES IN OORLOG

To Reason Why door Denis Forman 220 blz., Andre Deutsch 1991, f 58,60 ISBN 0 233 987 312

Memoires van militairen uit de Tweede Wereldoorlog zijn er legio. Een geslaagde combinatie van ernst en humor tref je in dit genre zelden aan. Sir Denis Forman, voormalig directeur van het Royal Opera House, Covent Garden, laat met zijn To Reason Why zien dat het wel degelijk mogelijk is.

De centrale figuur in Formans verhaal is Lionel Wigram. Deze succesvolle advocaat ontpopte zich tijdens de phoney war van 1939-1940 en in de navolgende echte oorlog als een fanatieke, intelligente en tegendraadse troepenman. Bovenal hekelde hij het traditionele Britse opleidingssysteem. De militairen leerden volgens hem wel enkele kunstjes, maar werden helemal niet getraind in het voeren van een gevecht. Aanstaande pelotonscommandanten werden niet erop voorbereid dat in een oorlog slechts een kwart van de manschappen meteen deed wat werd bevolen, de helft, mits goed geleid, op afstand volgde en het resterende kwart onmiddellijk wegrende.

Wigram vond dat alle oefeningen van soldaten daarom moesten zijn gericht op het leren omgaan met angst. Deze inzichten droeg hij over in cursussen op de zogenoemde "gevechtsschool' (battle school). Daar werden gevechtssituaties zo getrouw mogelijk nagebootst.

De faam van de gevechtsschool en van Wigram verspreidde zich snel door het Britse leger. Bijna iedere divisie kreeg zijn opleiding. Ook Dennis Forman was meteen enthousiast. Hij had zich al lange tijd afgevraagd waarom de militairen slechts werden voorbereid op het voeren van nog een Eerste Wereldoorlog. In Wigram zag hij eindelijk iemand die de soldaten zelfvertrouwen gaf en uitzicht bood op een overwinning op de Duitsers. Hij volgde een cursus op de school, raakte bevriend met Wigram en zette zelf op de Nieuwe Hebriden ook een dergelijke opleiding op.

Wigram viel echter in ongenade bij de commandant van het 8ste Britse Leger, Montgomery, nadat hij een zeer kritisch rapport had geschreven over het Britse optreden bij de herovering van Sicilië in 1943 (dit rapport is als bijlage in het boek opgenomen). Hij werd teruggeplaatst en raakte totaal gedesillusioneerd - ""Fuck Monty'' was nog zijn vriendelijkste uitdrukking over de situatie.

Volgens de auteur heeft de unfaire houding van Montgomery geleid tot een terugslag in de Britse infanterietraining tijdens de rest van de oorlog, maar dat is een enigszins overtrokken bewering.

Na een paar maanden hervond Wigram zichzelf en vormde hij in Italië een kleine troepenmacht van reguliere Britse militairen en partizanen. Verschillende hogere commandanten volgden de verrichtingen van Wigforce, zoals het legertje werd genoemd, nauwlettend. Hoewel Wigram officieel nog steeds persona non grata was, waren zij enthousiast over dit "experiment'.

Tijdens een van de acties van Wigforce kwam Wigram om het leven. Sedertdien wordt Forman gekweld door schuldgevoel en zijn boek heeft hij mede geschreven om de herinnering aan deze gebeurtenis van zich af te zetten.

To Reason Why bevat vele rake beschrijvingen: van de seksuele frustraties van de militairen tijdens hun detachering op de Nieuwe Hebriden (verschillenden deden het met dieren); van faalangst bij commandanten; van doodsangst bij militairen; van het pure verlangen om iemand in de strijd te doden; van de werkwijze van Wigforce; van de militaire waarde van partizanen en de problemen om hen in het gareel te houden; van het vermogen van de lokale bevolking om onder de terreur van de Duitse militairen te leven; van de gescheiden werelden van katholieken en communisten; van het opportunistische gedrag van de rijke Italianen op het platteland; van de angst voor een vijfde colonne.

Forman is er in geslaagd een onderhoudend en informatief boek te schrijven. Ondanks zijn grote bewondering voor Wigram, blijft hij op afstand van zijn hoofdpersoon. De auteur heeft een weldadige zelfspot en blijft vaak bescheiden op de achtergrond. Bijna en passant meldt hij op de laatste pagina's dat hij aan het einde van de oorlog een been heeft verloren.