Indonesische kunstschatten in Rijksmuseum Volkenkunde in Leiden; Vrouwelijk en mannelijk verzoend

Tentoonstelling: Voorbij de Javazee en Boeddha en Shiva op Java. T/m 31 okt in het Rijksmuseum voor Volkenkunde, Steenstraat, Leiden, di t/m vr 10-17u, za en zo 12-17u. Catalogus ƒ 60.

Schitterende voorouderbeelden in alle soorten en maten, meer dan manshoge houten vruchtbaarheidssymbolen, bronzen voorwerpen die gebruikt werden bij initiatieriten en ceremoniële huwelijksgiften: de grote tentoonstelling Voorbij de Javazee in het Leidse Museum voor Volkenkunde bezorgt de bezoeker veel esthetisch genot.

Voor wie na vijftien zalen met kunstschatten uit de Indonesische archipel, in bruikleen afgestaan door tientallen musea over de hele wereld, nog niet is verzadigd, is er nog een groot aantal ruimtes met Javaanse boeddhistische en hindoeïstische stukken uit de eigen Leidse collectie ingericht. Ze worden net zo schitterend belicht als de bruiklenen.

De tentoonstelling Voorbij de Javazee is de tweede in een reeks van drie grote kunstmanifestaties die vorig jaar in het kader van het "Festival of Indonesia' met groot succes in Amerika te zien zijn geweest. Dankzij de Indonesische overheid en de inspanningen van verschillende Nederlandse musea zijn de drie exposities dit jaar ook hier te zien. Onlangs opende in de Amsterdamse Nieuwe Kerk Het goddelijke gezicht van Indonesië, een overzicht van monumentale beeldhouwwerken. Hofcultuur uit Indonesië, een expositie waarmee in oktober de Rotterdamse KunstHAL haar deuren opent, zal ingaan op de pracht en praal van de vaak eeuwenoude Indonesische vorstenhoven.

De huidige Leidse tentoonstelling onthult de grote diversiteit van de cultuur in de Indonesche archipel, in wezen meer dan driehonderd verschillende culturen. Behalve topstukken uit het nationale museum in Djakarta zijn ook objecten uit Amerikaanse en Europese museale en particuliere collecties geselecteerd, vaak verzameld in de koloniale periode en vaak niet eerder openbaar tentoongesteld.

Hoewel een grote culturele verscheidenheid een opvallend kenmerk is van de Indonesische archipel, stipt Voorbij de Javazee juist die facetten aan die deze culturen met elkaar gemeen hebben, zoals het steeds terugkerende thema van de relatie tussen het vrouwelijke en het mannelijke.

In de Indonesische archipel wordt bij elk voorwerp een onderscheid gemaakt tussen specifiek vrouwelijke en mannelijke kwaliteiten. Vooral bij huwelijksrituelen, als huwelijkspartners giften uitwisselen, is dit onderscheid van groot belang. Hoewel de verschillende goederen elkaars tegenpolen lijken, blijken ze onafscheidelijk met elkaar te zijn verbonden en elkaar volledig aan te vullen. Zo probeert men alsnog het fundamentele verschil tussen die twee werelden op een symbolische manier met elkaar in evenwicht te brengen.

Deze verzoeningspoging tussen het vrouwelijke en het mannelijke vindt men ook binnen één object terug. Bij de Bataks op Noord-Sumatra bijvoorbeeld schenkt de familie van de bruid enkele kleden, ulo's, aan de familie van de bruidegom. Ulo's zijn typisch vrouwelijke goederen, maar het kleed zelf bestaat uit twee helften, een vrouwelijke en een mannelijke. Hetzelfde geldt voor de ceremoniële dolken van de Batakmannen. Uitgesproken mannelijke voorwerpen die met typisch vrouwelijke symbolen worden versierd.

Nog een ander duidelijk voorbeeld van zo'n verzoening is een huisdeur uit Belu, op Oost-Timor. Deze deur, die toegang gaf tot een clanhuis, is gedecoreerd met twee vrouwenborsten. Daarboven is een ornament aangebracht dat thuishoort op mannelijke hoofddeksels. De bedoeling is duidelijk. De twee elementen die de toekomst van de clan in dit huis moet garanderen zijn op deze deur samengevoegd: de vrouwelijke vruchtbaarheid en de mannelijke bescherming.

Op elke afdeling van de Leidse tentoonstelling, steeds gewijd aan de culturen van één eiland of eilandengroep, staat, zijn voorwerpen uitgestald die dat streven naar eenheid weerspiegelen. Het mooiste voorbeeld vormt een paar voorouderbeelden, afkomstig van één van de kleine Soenda-eilanden. Een man en vrouw, uit één stuk hout gesneden. Samen sierden zij een voorouderaltaar. Ging één van beiden kapot of verloren, dan moest er een nieuw stel worden gemaakt. De alleen overgebleven partner was waardeloos.

De voorwerpen met deze symboliek worden vooral gebruikt in die aspecten van het dagelijks leven waarin religie en ritueel een belangrijke rol speelden. Vrijwel alle tentoongestelde opjecten houden dan ook verband met de drie belangrijkste religieuze elementen: voorouderverering, huwelijks- en clanbanden. Het zijn ook deze drie thema's die de rode draad vormen van deze tentoonstelling.

Voorbij de Javazee is een prachtige, maar tegelijk ook een moeilijke tentoonstelling. Moeilijk, niet alleen omdat alle Engelstalige bijschriften van deze oorspronkelijk Amerikaanse tentoonstelling, onverkort zijn gehandhaafd, maar vooral omdat er wel veel gevraagd wordt van het observeringsvermogen van de bezoeker. De tentoonstellingmakers hebben bij hun indeling de Indonesische archipel gevolgd van west naar het oost. Dus van het eiland Nias, via Sumatra en Kalimantan naar Sulawesi, om tenslotte via de zogenaamde kleine Soenda-eilanden en de Zuidoostelijke Molukken bij Iryan Yaja uit te komen. Maar niet iedere bezoeker kent de kaart van Indonesië uit zijn hoofd en wordt daardoor steeds gedwongen om op de iele landkaartjes te turen, aangebracht op de zaalwanden, om te ontdekken uit welk deel van de archipel de voorwerpen afkomstig zijn.