Geloof en geld

Op de grote busstations vecht een ziedende, zwetende mensenmassa om een staanplaatsje in de bussen naar Midden- en Oost-Java. Zitplaatsen in de trein worden driemaal verkocht en de uitvalswegen naar het zuiden en oosten zitten nog erger verstopt dan normaal. De exodus is begonnen; morgen kun je op de grote boulevards van Jakarta een kanon afschieten, zonder genocide aan te richten.

Vanavond om 18.10 kondigen driehonderd moskeetrommels op het Onafhankelijkheidsplein van de hoofdstad het einde aan van de islamitische vasten. Morgen is het Idul Fitri, de Dag der Loutering. Een maand lang hebben vrome moslims ""aan zichzelf gewerkt'' om een godsvruchtig mens te worden. Door van zonsop- tot zonsondergang te vasten hebben zij lichaam en ziel gezuiverd om terug te keren tot de reine staat van hun geboorte. Fitri is afgeleid van het Arabische fitrah (Arabisch is het kerklatijn van de islam) en betekent zowel "zuiverheid' als "overwinning'. In die vertaling staat Idul Fitri ook voor de ""dag der zegepraal'', wanneer de volhouders de overwinning vieren op hun kwade driften en vleselijke lusten.

Ramadan (de vastenmaand) en Idul Fitri vormen het hoogtepunt van het jaar, zowel voor de gelovige muzelman als voor de al dan niet islamitische koopman. Als we mogen afgaan op de KTP's (identiteitskaarten) van de Indonesiërs telt dit land zo'n 150 miljoen moslims, dat is 85 procent van de bevolking. Zij vormen met z'n allen een enorme afzetmarkt. Voor het Indonesische zakenleven, van Chinese tycoons tot kleine marktkooplieden, betekenen vasten en vasteneinde niet zozeer versterving en zelfoverwinning alswel verhoogde prijzen en zelfverrijking.

Paradoxaal genoeg begint de slag om de omzetverhoging al tijdens de vasten. Sinds Jakarta beschikt over een commerciële televisiezender zijn de hoofdstedelijke kijkers op het gebied van reclame al heel wat gewend, maar de Ramadan-rommel slaat alles. De fabrikant van Promaag, een bekend merk maagtabletten, prijst zijn produkt aan als probaat middel voor de vasten. Die boodschap wordt gebracht door een bekende zangeres, voor de gelegenheid gehuld in een jilbab (sluier), begeleid door moskeegeluiden en de roep ""Sahur, sahur'', waarmee de gelovigen worden opgewekt tot de laatste maaltijd voor de zon opkomt.

De reclameblokken rond zes uur 's avonds - wanneer de tropenzon bijna ondergaat - wemelen van de boodschappen van cracker- en koekjesfabrikanten die hun zoetig- en hartigheden etaleren onder de heilwens ""verbreek de vasten met overheerlijke X, Y en Z''.

In deze laatste week van de vasten loopt de commercie alvast vooruit op Idul Fitri. Marlboro, dat van het Departement van Informatie niet meer mag adverteren met Amerikaanse cowboys, gaat op de "etnische' toer met sfeervolle beelden van een takbiran, een nachtelijke sessie van zang en dans - bedoeld om Allah te loven, niet om filtersigaretten aan te prijzen - en wenst de kijkers veel rookgenot op de Dag der Loutering.

Op Idul Fitri vragen islamieten hun verwanten, buren en vrienden om vergiffenis voor begane fouten om aldus het nieuwe jaar met een schone lei te beginnen. De Chinese producent van Djarum, een populair merk kruidnagelsigaretten, zet dezer dagen op de rookwarenverpakking: Selamat Idul Fitri I Syawal 1412 H. (gezegend Idul Fitri op de eerste van de maand Syawal van het islamitische jaar 1412, lees: 1992). Djarum betoont zich vromer dan de imam en vraagt de klant om vergiffenis.

Het traditionele uitwisselen van voedsel onder buren en verwanten is in het steeds welvarender Indonesië uitgegroeid tot een cadeau-rage. Vooral kleding is in trek: men schenkt zijn familieleden een overhemd of een paar schoenen en steekt ook zichzelf ter gelegenheid van de feestdagen in het nieuw. Onnodig te zeggen dat het zakenleven deze koopwoede flink aanwakkert.

Om aan de hoge verwachtingen te kunnen voldoen hebben moslims dezer dagen veel geld nodig. Werkgevers keren een dertiende maand uit; de postbode en de kranteman bellen aan en overhandigen uw zending met een extra brede glimlach en vragende ogen. Alle tegoeden wordt opgenomen; in de banken staan de spaarders rijen dik om het pand na uren wachten te verlaten met kartonnen dozen vol bankbiljetten.

De welgestelden boeken voor de feestdagen een suite in een van Jakarta's luxe hotels, zoals Hyatt, Hilton of het door Fransen bestierde Le Meridien. Dat laatste hotel plaatste deze maand in de (Engelstalige) Jakarta Post een serie advertenties met de slogan: ""There you are darling, I told you we could manage without the pembantu.'' De begeleidende tekening toont een elegant echtpaar, dat zich laat verwennen door een Latijns ogende gerant. De pembantu (hulp in de huishouding) is intussen met haar Idul Fitri-bonus op de bus gestapt. Pulang kampung (terug naar het geboortedorp), om vader vergiffenis te vragen en de opbrengst van een jaar sappelen cadeau te doen.